آسمان است و دوّم براى زمين .
« يا أَيُّهَا الإِنْسانُ - الخ » 6 طبرى : 1 - نحويهاى بصره گفتهاند :
يعنى اى آدمى چون آسمان بشكافد و اينها همگى انجام شود هنگامى فرا ميرسد كه تو بسوى پروردگار خود روى و جزاى خود بينى پس اين آيه بمنزله ى جواب اذا خواهد بود 2 - بعضى نحويهاى كوفه گفتهاند : جواب « إِذَا السَّماءُ - الخ » « وَأَذِنَتْ - الخ » هست و معنى اين است : چون بشكافد گوش بفرمان داده است . بر اين معنى اعتراض شده است كه واو در جواب نمىآورند مگر در مواقع مخصوص 3 - جواب « اذا » در جمله نيامده چون مقصود معلوم است و آيت « يا أَيُّهَا الإِنْسانُ - الخ » قرينه ى بر مقصود است كه در آن هنگام هر كسى نتيجه ى كار بد و خوب خود بيند .
نيشابورى : اختلاف است كه روى سخن در اين آيه با چه كسى شده است :
1 - مقصود عموم آدميزادها است 2 - مقصود پيغمبر است يعنى اى محمّد كوشش در كار پيغمبرى از سوى خدا مىكنى پس اميدوار باش كه بديدار خداى خود ميرسى 3 - مقصود اميّه بن خلف است كه در آزار پيغمبر كوشش ميكرد به اين آيه به او گفته شده است كه در دنيا رنج مىبرى براى آزار پيغمبر تا دم مرگ .
كشف نوشته : پير بو عليّ سياه وقتى در بازار ميرفت سائلى مىگفت : بحقّ روز بزرگ مرا چيزى دهيد ، پير از هوش برفت چون به هوش باز آمد او را گفتند : ترا اين ساعت چه روى نمود ؟ گفت هيبت و عظمت آن روز بزرگ .
باطن تو كى كند با مركب شاهان سفر
تا نگردد رأى تو بر مركب همّت سوار
چون زنان تا كى نشينى بر اميد رنگ و بوى
همّت اندر راه بند و گام زن مردانه وار
ابو الفتوح : جمله ى « فَمُلاقِيه » دو معنى شده است : 1 - بايستى رنج برى و كار كنى تا به خداوند و ثواب كار خود برسى 2 - براى روزى و زندگى رنج