قرآن يادتان داد .
مجمع : اين كلمه در آغاز سوره آورده شده است تا بمردم فهمانده شود كه هر چه در اين سوره توصيف شده است از افعال عاليه ى حقّ است كه از رحمت او نمودار شده است ، و خبر مبتداى محذوف است يعنى اللَّه الرّحمن .
فخر : 1 - بعضى گفتهاند : اللَّه اسم علم است براى پيدايش دهنده ى آفريدگان . و الرّحمن نيز بمانند اللَّه است چون در قرآن است « قُلِ ادْعُوا اللَّه أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَه الأَسْماءُ الْحُسْنى » يعنى بهر يك از كلمات « اللَّه - يا - الرّحمن » خدا را بخوانيد تفاوت نيست كه همه ى اسمهاى نيكو براى خدا است 2 - اللَّه و الرّحمن در حكم اسم اوّل است و دوّم مثل عليّ مرتضى كه اوّلى اسم خاصّ است و دوّم صفتى است كه از زيادى استعمال در حكم اسم خاصّ دوّمين شده است 3 - خداوند دو رحمت دارد : اوّل - رحمت سابق است كه موجودات به آن پديدار شدهاند . دوّم - رحمت لاحق و دنباله است كه موجب بخششهاى حقّ است بمخلوقاتش از روزى و هشيارى و دانستن راه زندگى و غير آن پس خداوند از جهت رحمت اوّل رحمن است كه آفرينش مختصّ به او است و از اين جهت اين كلمه نام ديگرى نبايد باشد و از نظر رحمت لاحق و دوّمى رحيم است چون اوصاف رزق و احسان و غيره از او پيدا شده است و بندگان هم كمى از آن را ممكن است داشته باشند كه به ديگرى احسان مىكنند و قبول روزى مردم مىكنند و به همين جهت مردم را هم بمناسبت مهربانى و رحمت بخلق مىتوان رحيم ناميد . و چون رحمت اوّل را رحمن گويند و پس از آن را رحيم ، گفته شده است « يا رحمن الدّنيا و رحيم الآخرة » . و الرّحمن مبتدا است و جملهء فعليه ى بعد از آن خبر است .
كشف : رحمن از نامهاى خاصّ خدائى است كه جايز نيست كسى را به آن ناميد چون معنى آن مبالغه ى در رحمت و مهربانى است كه فراگير همه است و در دعا است « رحمن الدّنيا و رحيم الآخرة » چون در دنيا به همه روزى
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 137
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص١٣٧