سخن مفسّرين : « ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ » 31 مجمع : يعنى پس از ملَّت نوح گروه ديگرى آفريديم و معنى قرن مردم يك دوران است كه هر دسته اى پس از دسته ى ديگر و نزديك به آن باشد ، و مقصود از « قرنا آخرين » بعضى گفتهاند يعنى ملَّت ثمود كه پيغمبرشان هود بوده و بعد از نوح ، و جبّائى گفته است : مقصود ملَّت ثمود است كه بفرياد آسمانى و صيحه نابود شدند .
« أيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُراباً وَعِظاماً أَنَّكُمْ » 35 مجمع : تكرار « انّكم » به نظر سيبويه بدل است از اوّل . و مبرّد و عدّه اى گفتهاند براى تأكيد است .
فخر : در قرائت عبد اللَّه مسعود « انّكم » دوّم نيست « 1 » .
« هَيْهاتَ هَيْهاتَ » 36 فخر : اين دو كلمه با فتح و كسر ، با تنوين و بىتنوين قرائت شده است و با سكون آخر كه به صورت وقف است نيز خواندهاند . [ و هيهات از جملهء اسماء افعال است اسمى كه معنيش فعل ماضى است يعنى « بعد » و لكن لفظ هيهات بليغتر است ] .
كشف : عرب اين كلمه را براى دورى و يا زشتى پيدايش چيزى به كار ميبرد و تكرار آن را خوب ميداند .
« فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ بِالْحَقِّ » 41 طبرى : يعنى چون پيغمبر ( ص ) را دروغ - گو شمردند و كافر شدند مستحقّ عذاب شدند ، و ما باستحقاقشان عذابشان كرديم .
فخر : در معنى اين صيحه چند قول است : 1 - جبرئيل چنان فريادى سخت كرد كه همگى مردند ، 2 - زلزله اى بود و از آن فريادى ، 3 - مقصود گرفتارى و مرگ است چنان كه براى مرگ كسى ميگويند « دعي فاجاب » يعنى او را براى مرگ دعوت كردند و او پذيرفت ، 4 - مقصود گرفتارى سخت است چنان كه در اين شعر است .
صاح الزّمان بآل برمك صيحة
خرّوا لشدّتها على الاذقان
هامش
( 1 ) يعنى آيه چنين است « أيعدكم انّكم اذا متّم و كنتم ترابا و عظاما مخرجون » .