اما دَكّه كه در ته رواقى است كه بعد از آن رحبه است ودر محراب آن سنگى است در آن سنگ آيت « لَمَسْجِدُ أُسِّسَ عَلَى الْتَقْوى « 1 » » را نقش كرده ومىگويند كه آن مقام رسول است - صلى اللَّه عليه وآله وسلم . ليكن ابن جبير در رحلهء خود ذكر كرده كه آن دَكّه در رحبه مسجد است .
صاحب تاريخ مىگويد : ما از تقرير ابن جبير دانستيم كه اين دكّه وآن حجر منقوش نزد محرابى است كه نزد استوانهء ثالثهء رحبه است . پس اين موضع دكّه قابل اعتماد نيست بلكه آن را تغيير بايد داد ومىگويد كه نزديك به رحبه محراب چند است كه أصل آن را نمىدانم واما حظيرهاى « 2 » كه در صحن مسجد است ، ابن جبير گفته كه آن مبرك « 3 » ناقهء نبي است - صلىاللَّه عليه وآله وسلم - ليكن در كلام مردمى كه پيش از ابن جبير بودهاند أصل اين ظاهر نيست .
اما طول مسجد قبا وعرضش برابر است وآن شصت وشش گز است وطول رحبهاش پنجاه گز است وعرضش بيست وشش گز .
ابن شبّه از أبو سلمة بن عبد الرحمان [ 97 - ب ] روايت كرده كه ميان صومعة يعنى مناره وقبله زيادتى عثمان بن عفان است واين سخن رد مىكند قول مردمى را كه گفتهاند لا يزال مسجد بر بناى رسول بود - صلىاللَّه عليه وآله وسلم - تا آنكه وليد زيادة ساخت .
ابن نجّار نقل كرده كه عمر بن عبد العزيز اين مسجد را گشاده ساخت وبه فسيفسا نقش كرد ومناره بنا نمود وسقف أو از ساج ساخت ومشتمل گردانيد بر اروقه ودر ميانه رحبه ساخت وبه طول زمان اين عمارت خراب شد تا آنكه جمالالدين أصفهاني وزير بنى زنگى ، ملوك موصل آن را در سال پانصد وپنجاه وپنج تجديد نمود ودر سنهء احدى وسبعين وستمائه « 4 » باز تجديد يافت وبعد از آن سنهء ثلاث وثلاثين وسبعمائة « 5 » ، ناصر
هامش
( 1 ) سورهء توبه ، آية 108
( 2 ) - ل : خطيرهاى .
( 3 ) - مبرك .
( 4 ) - 671 .
( 5 ) - 733 .