كند كه اولين و آخرين حلقهء آن ، حقيقت نهايى باشد و از آن گذشته هر حلقهاى از اين رشته بايد متصل به حلقهء ديگر باشد . اين رشته از حقايق را فلاسفه « سيستم فلسفى » مىنامند .
4 . اگر بخواهيم علتى را كه شامل حقايق جهان است توضيح دهيم در نتيجه اين توضيح و به خصوص هنگام تشريح اختصاصات آن حقيقت ، مسائلى ايجاد خواهد شد كه محتاج به جواب خواهد بود ، و جواب دادن به اين مسائل بيان و تشريح يك مسائل ديگرى را ايجاب خواهد كرد و اين عمل تسلسل پيدا مىكند و اگر مقرر شود كه جهان به عنوان يك وحدت كلى تلقى شود در آن صورت لازم خواهد بود كه پاسخ نهايى به اين پرسشها كه يكى پس از ديگرى پيش مىآيد ، و توضيح نهايى راجع به هر حقيقتى نبايد از لحاظ ماهيت ، غير از آن حقيقتى باشد كه حقيقة الحقايق است .
5 . در صورتى كه هزاران فكر راجع به اصل وحدت يا حقيقت جهان در نظر گرفته شود ، فقط بايد يك فكر صحيح وجود داشته باشد و نه دو فكر يا بيشتر ، كه در غير اين صورت وحدت جهان زايل خواهد شد . به هر حال ضرورت حكم مىكند كه كليهء حقوق بىخدشهء جهان از نظر علمى و عقلى فقط مربوط به همان فكر باشند نه به فكر خطايى از حقيقت جهان . به علاوه هرگاه روش فلسفى صحيح مربوط به همان يك فكر راجع به جهان ظاهر شد ، بر حسب ضرورت نقطهء ثابت اساسى يا مركز آن بايد همين فكر صحيح راجع به حقيقت باشد ، و اگر حتّى يك حقيقت علمى ناسازگارى وجود داشته باشد كه با اين روش فلسفى تطبيق نكند معلوم خواهد شد كه آن روش فلسفى راجع به حقيقت مبتنى بر مفهوم خطايى بوده است .
همچنين اگر يك حقيقت علمى كه به اين عنوان تلقى شده است با يك روش فلسفى
مفخر شرق سيد جمال الدين اسد آبادى (فارسى) — صفحة 473
مساهمون: أحمد أمين
ص٤٧٣