1 . وحدت اصل بشر به حكم بيان اين مطلب كه « همهء شما را از يك نفس آفريدهايم » ؛
2 . معنى دقيق حقيقت زمان و مفهوم حيات كه عبارت است از حركت مستمر در ظرف زمان . اگر رهبران فكرى و روحانى بشريت معنى واقعى اين اصول اساسى را در خاطر بسپارند ، جهان حاضر براى زندگى صورت ديگرى به خود خواهد گرفت .
خطابهء ششم اقبال دربارهء اصل حركت در بناى اسلام بحث مىكند . به طورى كه قبلًا اشاره شد نظر اسلام حاكى از آن است كه جهان در حركت است و نيز اسلام مسألهء اشتراك خون و رابطهء نژادى را به عنوان مبناى وحدت بشر مردود مىشمارد . تحقيق و تجسس و به دست آوردن مبنا و اساس وحدت بشر ، صرفاً از نظر روانشناسى ، منحصر در پذيرش اين معنى است كه اصل و ريشهء حيات بشر روحانى و معنوى است . فرهنگ اسلام اساس وحدت جهانى را در اصل توحيد مىداند . مبناى معنوى و روحانى حيات ، مطابق تشخيص اسلام ، ابدى است و خود را به وسيلهء تنوع و تغيير نشان مىدهد . هر جامعهاى كه بر اساس چنان پايهاى استوار باشد بايد دو صفت خلود و تغيير را در حيات خود هماهنگ كند . ولى اگر اصول ابدى به معنى مصون از تغيير و تبدل تلقى شود و چنين تصور شود كه هيچ نوع تغيير و تبدلى در آن راه ندارد منتهى به اين نتيجه خواهد شد كه آنچه اصولًا متحرك است ، بايد راكد و بىحركت انگاشت .
اصل حركت در بناى اسلام اجتهاد است و در اينباره گفت كه بسيار اسفبار است كه به اين اصل حياتبخش ، هيچ وقت اجازه داده نشد كه آزادانه در ميان مسلمين به كار افتد .
در ميان علل و موجباتى كه منتهى به انحطاط ملل اسلامى شد ،
مفخر شرق سيد جمال الدين اسد آبادى (فارسى) — صفحة 389
مساهمون: أحمد أمين
ص٣٨٩