تضمينى وجود دارد ؟
به نظر اقبال يك نوع موازين و محكهاى سنجشى براى قضاوت در اين امر در اختيار ماست كه آن موازين و محكها با ساير موازين و معيارهايى كه به صورتهاى ديگر عملى ، ميزان و معيار شناخته مىشود ، فرق ندارند . موازين و معيارهاى سنجش يا ذهنى و عقلى است يا عملى .
نوع اول ، يعنى موازين سنجش ذهنى و عقلى ، همان است كه فلاسفه آن را به كار مىبرند و نوع دوم از معيارها و موازين سنجش عملى ، آن است كه پيغمبران آن را به كار مىبردند . اقبال در ضمن ايراد خطابهء دوم كه تحت عنوان « معيارهاى فلسفى آزمايش مذهبى » القا كرده است ، دربارهء معيارهاى عقلى كه ممكن است در آزمايش مذهبى به كار برده شود بحث مىكند . بدين ترتيب ملاحظه مىشود كه آزمايش مذهبى نيز تابع معيارهايى است شبيه به همان موازينى كه براى ساير انواع معرفت به كار برده مىشود .
اقبال در خطابهء سوم كه به عنوان « مفهوم خدا و مفهوم نماز » ايراد كرده است ، مفهوم قرآنى خدا را به شكل بليغى تشريح مىكند كه عناصر مهم آن از نقطه نظر عقلى محض عبارت است از : خلاقيت و علم و قدرت و ابديت .
اقبال در ضمن اين خطابه ، توصيف خدا را به عنوان « نور » تفسير مىكند كه توضيحات او بسيار آموزنده و جالب است . آنجا كه مىگويد : « شخصاً چنين تصور مىكنم كه توصيف خدا به عنوان « نور » در ادبيات يهوديت و مسيحيت و اسلام فعلًا بايد به شكل ديگرى توجيه و تفسير شود . تعليمات فيزيك جديد اين است كه هيچ سرعتى ما فوق سرعت نور نيست و روش فكرىِ دانشمندان علوم
مفخر شرق سيد جمال الدين اسد آبادى (فارسى) — صفحة 384
مساهمون: أحمد أمين
ص٣٨٤