اشعار كوتاه ، كه اغلب به صورت غزل سروده مىشود مورد انكار نيست بايد اعتراف كرد كه اشعار طولانى از لحاظ اينكه به شاعر مجال طبع آزمايى مىدهند ، محك و مقياس صحيحترى براى هنر شاعر شناخته مىشوند . باز با تصديق به اينكه برترى هر شعرى منوط به طولانى بودن آن نيست ، با اطمينان خاطر مىتوان گفت كه انشاد و تركيب شعر طولانى ، كه از هر جهت موزون و مطلوب باشد ، فقط از عهدهء شاعر بزرگ ساخته است و بس .
در ميان منظومههاى طولانىتر ، يعنى مثنوىهايى كه سروده ، دو قسمت اول يعنى « اسرار خودى » و « رموز بيخودى » ، داراى جنبهء ماوراء الطبيعه است و اخلاقى . مثنوى كوتاهتر وى به نام « گلشن راز جديد » فلسفى است و آخرين مثنوى به نام « جاويدنامه » حماسى است . اسرار خودى بدواً به سال 1915 منتشر شد . اين قسمت از اشعار اقبال اصول اساسى مؤثر در تكامل شخصيت انسان را تشريح مىكند و اين منظومه پس از آنكه به وسيلهء پروفسور نيكلسون ، استاد دانشگاه كمبريج ، به انگليسى ترجمه شد ، توجّه همهء جهانيان را به خود جلب كرد . پروفسور مزبور ، در مقدمهاى كه بر اين ترجمه نگاشته چنين مىگويد :
كيفيت هنرى شعر موقعى جلوهگر مىشود كه ببينيم بيان آن مخصوص به سرايندهء آن نيست . من نهايت سعى و كوشش را در نقل اين اثر ادبى به كار بردهام تا حتّى المقدور ترجمهء تحت اللفظى آن نيز رعايت شده باشد . بسيارى از قسمتهاى اصلى اين منظومه از آن نوع اشعارى هستند كه با يك مرتبه خواندن به سهولت فراموش نمىشود .
مفخر شرق سيد جمال الدين اسد آبادى (فارسى) — صفحة 263
مساهمون: أحمد أمين
ص٢٦٣