طرح و نقشه و تدبير براى كوشش و فعّاليت ، ولى مذهب ملا عبارت است از ايجاد زحمت و مخمصه براى خدا .
در منظومهء ديگرى ، ملانمايان كمعمق و بىبصيرت را با لحن تمسخر و استهزا توصيف مىكند و مىگويد : « وقتى كه از طرف پروردگار به حضرت ملا فرمان ورود به بهشت داده شد من آنجا حضور داشتم و چون نتوانستم خاموش بنشينم به خدا عرض كردم : خدايا ! از اينكه جسارت مىكنم مرا ببخش .
عرض من اين است كه براى اين مرد جوايزى از قبيل حور و بهشت مطلوب نيست ؛ و هر چند بهشت جاى قيل و قال و نزاع و جدال نيست ولى چون در نهاد اين مرد چيزى غير از جر و بحث و نزاع و قيل و قال وجود ندارد ، بهشت بر او خوش نخواهد گذشت . كار اين مرد ايجاد نزاع و خصومت در ميان اقوام و ملل است و براى چنين كارى مسجد و كليسا و كنشت لازم است ، البته در بهشت چنين محيطى وجود ندارد » .
به هر حال ، تحقيق كامل در آثار ادبى اقبال بدون مراجعه به منظومههاى طولانى وى ، كه به زبان اردو و فارسى به صورت مثنوى سروده است ، مقدور نيست . يك دسته از نقادان عقيده دارند كه شعر طولانى يعنى يك رشته تناقض ، زيرا به نظر آنها شعر اصولًا زبان عواطف و احساسات و تهييج است ، چون اين معانى دوامى ندارند ، در اين صورت شعر طولانى ارزشى ندارد .
با اينكه نمىتوان منكر اين شد ولى بايد گفت كه اين انتقاد دربارهء اشعار طولانى تا حدى مبتنى بر اين است كه معنى و خاصيت شاعرى درك نشده است و باز با توجّه به اينكه اعتبار و اهمّيّت كلى
مفخر شرق سيد جمال الدين اسد آبادى (فارسى) — صفحة 262
مساهمون: أحمد أمين
ص٢٦٢