جرمهايى درمىآيند . و او معتقد است كه اعتقاد به وجود محرك اول كه حكيم باشد ، وهمى است ناشى از ترقّى انسان در تعظيم معبود - بر حسب ترقّى انسان در معقولات . . . الخ » .
مرحوم شيخ محمد عبده نزد اين مرد رفت ، و از اينكه بدون دقت و توجّه كافى چنين نسبتى را به سيّد داده ، او را توبيخ كرد . آنگاه « سليم بك » در جرايد ، به تنقيح گفتارش پرداخت و نوشت : « من با شيخ محمد عبده ملاقات كردم و او با دلايل قاطع و برهانهاى روشن و واضح ، براى من توضيح داد كه آنچه در اين زمينه راجع به سيّد ورد زبانها شده ، ناشى از حسد است و سيّد هنگام تشريح بياناتش كه گفتههاى مكتبهاى مختلف را نقل مىكند ، خصوصيات عقايد همهء ملل و نحل و نظريات مردم حيرت زده و سرگردان را نيز تشريح مىكند ، سپس دلايل بطلان عقايد آنها را ذكر مىنمايد و به اين سابقه ممكن است كسى در چنين مواردى ، اين گونه مطالب را از او شنيده باشد و سپس اين مطالب را به شخص او نسبت داده باشد و اضافه كرد ، كه او شخصاً اين مطالب را از سيّد نشنيده ، بلكه يكى از مصرىها يا شامىها ، آنها را براى او نقل كرده است ! آنگاه سخنى را از سيّد نقل كرد حاكى از وجوب و لزوم « دين » و ضرورت اعتقاد به الوهيت و مزاياى اسلام و گفتارش را به اينجا ختم كرد كه نوشت :
« ما در نقل اين مطلب عجله كردهايم و به طورى كه شأن و مقام مورخ عادل و انجام وظيفه اقتضا دارد بايد بگوييم : مقام اين مرد مهم ، بالاتر از آن است كه اشخاصى كه به او دسترسى ندارند و او را نمىشناسند ، به خطا راجع به او حرفهايى به زبان بياورند ، و تهمت بر او روا دارند « واللَّه يتولى الصادقين » - خدا نگهدار راستگويان است .
مفخر شرق سيد جمال الدين اسد آبادى (فارسى) — صفحة 124
مساهمون: أحمد أمين
ص١٢٤