وحدت و يكپارچگى مسلمين را از بين برد ، هموار كرد و زمينه را براى حاكميت ترك و ديلم و صليبىها و غيره فراهم نمود . كوتاه سخن آنكه اگر فتنه جمل نبود تمامى مردم پيرامون اسلام گرد مىآمدند ، چرا كه رحمت خداوند همگى انسانها را در بر مىگيرد :
« وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ . »
« 1 » - و نفرستاديم ترا مگر براى رحمت عالميان - پيامبر ( ص ) خود نيز فرموده است :
همانا من رحمتى هستم كه ( به بشر ) هديه شده است . « 2 »
سركردگان جنگ جمل خون عثمان را دستاويز قرار دادند ، حال گمان كنيم كه عثمان مظلوم به قتل رسيد و خونخواهان در دعوى خود راستگو بودند ، اما نتيجه چه بود ؟ به خونخواهى يك فرد به پا خاستند اما هزاران بيگناه را كشتند و در پايان علاوه بر آنكه اسلام را دچار مصيبت و زيان نمودند ، موفق به كشتن قاتلان عثمان نيز نگشتند . مسلمانان تا به امروز هنوز از پيامدهاى زيانبار اين جنگ در رنجاند و تا آخرين روز هم از پيامدهاى آن رهايى نخواهند يافت .
امام از خلافت كنار گذاشته شد در حالى كه هم خود او و هم تمامى مردم مىدانستند كه كسى جز او شايسته اين جايگاه نيست . امام مىفرمايد : « و مىدانست خلافت جز مرا نشايد كه آسيا سنگ تنها گرد استوانهاش به گردش درآيد . كوه بلند را مانم كه سيلاب از ستيغ من ريزان است و مرغ از پريدن به قلهام گريزان . - چون چنين ديدم - دامن از خلافت در چيدم و پهلو از آن پيچيدم و ژرف بينديشيدم كه چه بايد و از اين دو كدام شايد ؟ با دست تنها بستيزم يا
هامش
( 1 ) - انبياء : 107 .
( 2 ) - سنن دارمى : 1 / 9 ، مستدرك حاكم : 1 / 35 ، مجمع الزوائد : 8 / 357 ، المصنف كوفى : 7 / 441 ح 144 ، كنز العمال : 435 ح 32094 .