1 . خبر و انشاء
بحث در باب خبر و انشاء در ميراث عربى - اسلامى قدمت دارد و شايد مراحل آغازين آن در سايهء قرآن كريم رشد يافته باشد . ابن فارس ( درگذشتهء 395 ه ) سه تعريف از خبر را آورده است . اول از نظر اهل علم كه گمان مىرود فقيهان باشند ، دوم زبانشناسان ، سوم اهل نظر يعنى متكلّمان . « 1 » رواج اين نوع از بحث در محيطهاى مختلفى از فرهنگ عربهاى مسلمان تبيين مىگردد . اما يكى از آن محيطهايى كه از اين بحث بهره برده است و ديدگاههايى در باب خبر داشت ، فضاى بحث ابو هذيل علّاف ( درگذشتهء 226 ه ) بوده است كه كلام خداوند را به دو قسم تقسيم نموده است كه قسم دوم آن امر ، نهى و خبر و استخبار است . « 2 » نظّام و جاحظ در باب صدق و كذب و خبر ديدگاه ويژهاى دارند . « 3 » شناخت خبر و انشاء و مراد هريك از اين دو لازم است تا خط ارتباط بين مسألهء خلق قرآن و قديم بودن آن از يك جهت و مبناى دوگانهء موجود بر رابطهء بين معنا و سبك در علم بلاغت روشن گردد . پس خبر ، زبان دانش و آگاهى است « 4 » و از نظر فقيهان يكى از معانى دهگانهء كلام است كه عبارتند از : خبر ، استخبار ، امر ، نهى ، دعا ، طلب ، تحضيض ، تمنى و تعجب و از نظر متكلّمان آن است كه تصديق و تكذيب گويندهء آن جايز باشد و عبارت است از آگاه نمودن مخاطب از امرى در گذشته ، آينده يا حال ؛ مثل « قام زيد » و « قائم زيد » . و در سه نوع واجب ، جايز و ممتنع است . واجب مثل « آتش سوزنده است » . جايز مثل « على حسن را ديد » . ممتنع مثل « كوه را حمل كردم » . « 5 »
مراد از خبر در اين تعريفها مشخص نمىشود . گاه به معناى علم و آگاهى است و گاه يكى از معانى كلام است و گاه صدق و كذب گوينده ملاك است . آيا خبر در تمام اين معانى هست ؟
هامش
( 1 ) الصاحبى ، ص 179 .
( 2 ) الملل و النحل ، ج 1 ، ص 51 ؛ و منهج الزمخشرى ، ص 113 .
( 3 ) الايضاح ، ج 1 ، ص 14 ؛ و علم المعانى .
( 4 ) لسان الوب ، مادهء « خبر » .
( 5 ) الصاحبى ، ص 179 .