را بنا مىكند . امر معنوى را با تصوير حسّى مقايسه كرده كه وضوح و تأثير بيشترى دارد . « 1 »
اين تشبيه پس از بيان داستان مشركان آمده است كه رسولان الهى فرستاده به سوى آنها توفيق نيافتند و آنها ( مشركان ) به خاطر شرك مستحق عذاب شدند .
مىفرمايد :
فَكُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا وَ ما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ . مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ
« 2 » . تشبيه ، فرجام و سرنوشتشان را به خانهء سست عنكبوت پيوند داده است .
تصوير به تمثيل
تمثيل دلالتهاى مفيدى براى بيان كيفيت تصوير دارد . از جمله :
1 . تشبيه تمثيلى
مفهومى كه بر تشبيه بنا شده است . جرجانى بر آن است كه تشبيه دو گونه است :
1 . گونهاى كه وجه شبه در دو طرف واضح است و نيازى به تأويل ندارد ، مثل پديدههايى كه حواسّ آنها را درك مىكند ، مثل تشبيه صداى برخى از پديدهها به صداى ديگر .
2 . گونهاى كه وجه شبه به تأويل نيازمند است و به عقل درك مىشود ، مثل هذه حجة كالشمس فى ظهورها . « 3 » اولى تشبيه ظاهر و آشكار است و دومى همان تمثيل است . « 4 » ملاحظه مىشود تفكيك جرجانى بين تشبيه و تمثيل از وجه شبه بين دو طرف تشبيه ناشى شده است ، اگر وجه شبه عقلى باشد ، تمثيل است ؛ صرف نظر از اينكه دو طرف تشبيه مفرد باشند يا مركب . نمونهء تمثيل از نظر او اين عبارت است :
هامش
( 1 ) من بلاغة القرآن ، ص 193 .
( 2 ) عنكبوت : 40 و 41 .
( 3 ) اسرار البلاغة ، صص 81 - 82 .
( 4 ) همان ، ص 96 .