الضَّالُّونَ
« 1 » . نفى قبول توبه ( لمن تقبل توبتهم ) كنايه از مرگ در حال كفر است ، چون مترادف آن است و اين كنايه در موقعيت خود در بافت قرار گرفته است . يعنى بافت آيات در بيان حال كافرى است كه غير اسلام را دين خود انتخاب كرده و در روز قيامت از زيانكاران است ، آنان كه جزاىشان لعنت خدا و فرشتگان و مردم است و آنها پيوسته در آن عذاب جاوداناند . آنگاه آنان را كه از كفرشان توبه كرده استثنا نموده است و بقيهء آنان كه كافر ماندهاند ، لعنت مىشوند . اين آيه خبر از حال كافرانى مىدهد كه در حال كفر مردهاند و از باب كنايه بيان شده است . چون آن دسته از كافران كه توبهشان پذيرفته نمىشود ، آناناند كه بر كفر مردهاند . اين كنايه بر انقطاع رحمت خداوند از آنان به خاطر مرگ با كفر دلالت دارد . زمخشرى مىگويد : « فايدهء اين كنايه چيست ؟ فايدهء آن زياد است . برجسته نمودن وضع آن دسته از كافران و نشان دادن وضعشان در حالت نااميدى از رحمت است كه سختترين حالتها است . ترس به خاطر نااميدى از رحمت مىباشد . » « 2 »
قرآن كريم به امورى كه ذكرشان زشت است مىپردازد ولى به كنايه كه بر طبع و سرشت ناسازگار نباشد . اين عادت قرآن كريم است كه از آميزش جنسى به « لمس و ملامسه » و « رفث » و « دخول » و غيره سخن بگويد . مىفرمايد :
فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ
« 3 » ، كه از آميزش جنسى به مباشرت تعبير كرده است . گاه قرآن واژهاى را گزينش مىكند كه به وسيلهء آن چيز ديگرى را كنايه مىآورد و حال آنكه نظاير آن دالهايى بر معناى كنايى هستند ، چون بافت آن را مىطلبد . از جمله
أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ
، كه رفث كنايه از آميزش جنسى است . « اين كلامى است متضمّن آنچه كه ذكرش زشت است . » « 4 » به خاطر زشت جلوهدادن آنچه كه در ميان مسلمانان وجود داشته قبل از نزول اين آيه كه براى مباح كردن چيزى كه مباح نبوده ، آمده است . اين گزينش با آيهء
عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَ عَفا عَنْكُمْ
« 5 » سازگار است ، وقتى
هامش
( 1 ) آل عمران : 90 .
( 2 ) الكشّاف ، ج 1 ، ص 443 .
( 3 ) بقره : 187 .
( 4 ) المفردات ، « رفث » .
( 5 ) بقره : 187 .