هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ
« 1 » . غرض از فسئلوهم از باب استهزاء و اقامهء دليل عليه آنهاست كه به ناتوانى بت بزرگ اشاره دارد با اين استدلال كه بتها از پاسخ به پرسشها درمىمانند . « 2 » ابراهيم ع شكستن بتها را به بت نسبت نداد بلكه قصد وى بيان و اثبات آن به سبك تعريض ، و غرض او سرزنش كردن آنها بود . « 3 »
يا آيهء
فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا وَ ما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ وَ ما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبِينَ
« 4 » . عبارت
ما نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا
تعريض است كه آنها به نبوت شايستهترند و اگر خداوند آن را در يكى از افراد بشر قرار مىداد حتما در آنها قرار مىداد و مىگفتند : فرض آن است كه تو يكى از اشراف هستى و با آنان در مقام برابر ، چه چيزى تو را از آنها شايستهتر گرداند ؟ « 5 »
معانى خبر و انشاء
از گونههاى گسترش معانى ، خبر و انشاء است ، چون اين معانى تنها براساس معناى وصفى تركيب فهميده مىشود و به دلالتى اشاره دارد كه پس از فهم معناى نخست فهميده مىشود و بافت به آشكار كردن آن كمك مىنمايد .
اين بحث در حوزهء بحث حقيقت و مجاز نيست و نه در مجاز عقلى قرار دارد و نه مجاز مرسل بلكه به مجازهاى قرآن وابسته است « 6 » و اشاره دارد كه در طبيعت حدى كه براى حقيقت و مجاز وضع شده قرار نمىگيرد .
مجاز نيست چون معانى اصلى آن به معانى ديگر منتقل نشده است . مثل آيهء
إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ . فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ . لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ
« 7 » ، كه خبر دربارهء قرآن كريم است كه تنها پاكان آن را مسّ مىنمايند . توجه به معانى اين خبر اشاره به اين دارد كه كاربرد حقيقى دارد ، مسّ كردن و پاكان به معناى حقيقى خود باقى هستند اما مراد از آيه
هامش
( 1 ) انبياء ، آيات 62 و 63 .
( 2 ) البرهان ، ج 2 ، ص 311 .
( 3 ) الكشّاف ، ج 2 ، ص 577 .
( 4 ) هود : 27 .
( 5 ) الكشّاف ، ج 2 ، ص 265 .
( 6 ) معترك الاقران ، ج 1 ، ص 259 .
( 7 ) واقعه : 77 - 79 .