3 . تناسب
تناسب بيانگر ارزش ذاتى واژگان است ، نه از حيث ارتباط آن با دلالت بلكه از حيث دريافت حسّى كه مخاطب ( چه شنونده و چه خواننده ) آن را مىيابد . تناسب ناشى از پيوستگى آهنگ حروف و توالى اصواتى است كه در تلفظ از آنها تشكيل مىشود .
تناسب وصفى است كه از آن گريزى نيست تا اينكه كلام بر زبان سبك آيد و گوشنواز باشد و با حركات نفس هماهنگ و با طبيعت ايده يا تصوير يا عاطفهاى كه بيانگر آن است مطابق باشد . تناسب در كلمه ، هماهنگى صداها و حلاوت آهنگ است و در كلام تناسب نظم و تناسب فقرات و ريتم خوش و زيباست . « 1 »
تناسب در قرآن از جنبهء اعجاز آن است . « 2 » قرآن در مرتبهء بالايى از تناسب قرار دارد كه آن را از كلام بشرى جدا مىسازد .
اما وجوه تناسب در قرآن چگونه كشف مىشود ؟
رمّانى براى كشف آن معيار شناخت ضد آن يعنى تنافر را شرط نموده ، چون قرآن از تنافر خالى است به اين نتيجه رسيد كه قرآن تماما در مرتبهء بالايى از تناسب قرار دارد . در ضمن ، شناخت تناسب در قرآن به شناخت تفاوت بين متنافر و متناسب در مرتبهء متوسط مىباشد .
چه تفاوتى است بين تناسب قرآن كه در مرتبهء بالاست و متناسب در مرتبهء متوسط شعر و يا نثر ؟
حق آن است كه تفاوت بين آنها دقيق است و حس كردن آن براى همهء مردم ميسّر نيست ، لذا رمّانى مىگويد : « برخى از مردم آن را بيشتر حس مىكنند ، چنانكه برخى از آنان در تشخيص شعر موزون از شعر شكسته دقيقترند . اختلاف مردم در اين زمينه به سرشت آنها بازمىگردد ، مثل اختلاف در صورت و اخلاق . » « 3 »
تلاش رمّانى در تناسب قرآن در اين نكته آشكار مىشود : صدايى كه از قرآن در
هامش
- لغة القرآن ، ص 347 .
( 1 ) قضايا النقد الادبى ، ص 175 .
( 2 ) النكت ، ص 70 .
( 3 ) همان ، صص 87 - 88 .