الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ إِلى مِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ . ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ . لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ . فَشارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ . فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ . هذا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ . نَحْنُ خَلَقْناكُمْ فَلَوْ لا تُصَدِّقُونَ . أَ فَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ . أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ
. « 1 »
عناصر شدّت و قدرت در اين ريتم كه آيات آن در پديدههاى نظم مىباشد ، پديدار مىگردد . مثل امر در فعل قل و ندا در أيّها الضّالّون و التفات از مخاطب به غايب و دوباره بازگشت به خطاب در ثمّ إنّكم و هذا نزلهم و نحن خلقناكم و تخصيص و تشويق در فلو لا تصدّقون و استفهام در پايان آيات ، علاوه بر تكرار نظم در
لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ
و
فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ
و
فَشارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ
و
فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ
و تأكيد به أن و لام . البته انواع ديگرى از ريتم در قرآن وجود دارد و كافى است اشاره كنيم كه قرآن كريم به سبك ريتميك سرشار از موسيقى متناسب با معانى ممتاز است ، بىآن كه ريتم بر معنا و يا معنا بر ريتم غلبه يابد . « 2 »
2 . إلقاى آوايى
حروف قرآن كريم همان حروف زبان عربىاند اما سبك آن از آوا بهرهاى برد كه با سبكهاى ديگر كلام عربى متفاوت است . اين مسأله در دو پديده خود را نشان مىدهد :
الف . ارزش بيانى صوت
از آنجايى كه صوت يا آوا در دلالت بر معنا دخيل است ، اين مسأله پژوهشگران در زبانهاى بشرى را در فرهنگهاى مختلف از گذشته تاكنون به خود مشغول نموده است و ديگر شروط كافى در محدود نمودن رمزهاى آوايى وضع ننمودهاند و
هامش
( 1 ) واقعه : 49 - 59 .
( 2 ) التصوير الفنى ، ص 83 .