تكرار آن نباشد ، وجود ندارد . « اگر چيزى در ظاهر تكرار شده است اگر دقت نماييم و به قبل و بعد آن بنگريم ، فايدهء آن مشخص مىشود . » « 1 »
تكرار كه در لفظ است به ايجاز بدل مىشود . « 2 » لذا از مؤلفههاى فصاحت قرآن مىگردد پس از آنكه عيب فصاحت كلام بشر گشته است . مثال ديگر تكرار كلمهء ربّ است در آيهء
رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً وَ لَمْ أَكُنْ بِدُعائِكَ رَبِّ شَقِيًّا وَ إِنِّي خِفْتُ الْمَوالِيَ مِنْ وَرائِي وَ كانَتِ امْرَأَتِي عاقِراً فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا . يَرِثُنِي وَ يَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَ اجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا
. « 3 » اين كلمه سهبار در موضع دعا تكرار شده است و اين تكرار تأثير قوى بر جان شنونده دارد كه با يكبار آمدن آن تأثير ايجاد نمىشود .
اما تكرار صفات در آيهء
هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ . هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى يُسَبِّحُ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
. « 4 » اين صفات متعددند و بدون واو در زيبايى تأليف و ساخت گوشنواز با سبكى روان آمدهاند . « 5 »
نمونههاى بسيارى از تكرار در قرآن وجود دارد كه دانشمندان در كشف موقعيّتهاى زيبايى كه آن را احاطه كردهاند و آنها را نشانههاى فصاحت قلمداد كردهاند ، كوشيدهاند . « 6 »
تكرارى كه براى برخى از آن آورديم خارج بودن فصاحت نظم قرآنى از فصاحت كلام بشرى را نشان مىدهد . آنچه كه در كلام بشر عيب فصاحت است در قرآن كريم نشانهء فصاحت مىباشد . شايد همين تفسير نظم شگفت و تأليف عجيب آن باشد .
نظم و بافت
مفهوم نظم ، از نظر علماى متأخر بلاغت ، تطبيق كلام بر مقتضاى حال است .
مقتضاى حال همان توجّه مناسب است كه اوج منزلت كلام در زيبايى و قبول در
هامش
( 1 ) المثل السائر ، ج 3 ، ص 8 .
( 2 ) همان ، ص 30 .
( 3 ) مريم : 4 - 6 .
( 4 ) حشر : 23 و 24 .
( 5 ) الطراز ، ج 3 ، ص 57 .
( 6 ) المثل السائر ، ج 3 ، ص 5 .