آورده و در آيهء دوم ماذا تعبدون . هر دو در دو آيهء به زبان ابراهيم ع اند . ما و ماذا هر دو ادات استفهاماند ولى با هم تفاوت دارند . در ماذا مبالغه در استفهام است ولى در ما نيست . لذا ما در بافت خبر از آگاه نمودن وى نسبت به آنان است ، چون سخن را در حكم استفهام قرار داده و آنان پاسخ دادند . خداوند به زبان ابراهيم ع مىفرمايد :
ما تَعْبُدُونَ
« 1 » و آنان پاسخ دادند :
قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ
. « 2 »
از آنان پرسيد :
قالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ
؟ « 3 » آنان پاسخ دادند :
بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ
. « 4 »
اما ماذا در بافت سرزنش و توبيخ آمده است كه از حالت آگاهى دادن بدتر است و ابراهيم ع آنان را خطاب قرار داده است و آنان مراد از توبيخ و سرزنش را مىفهميدند و همچون پاسخ در سورهء شعرا پاسخ ندادند . سپس توبيخ از پى هم آمد و از آنان پاسخى نخواست . فرمود :
إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَ قَوْمِهِ ما ذا تَعْبُدُونَ ؟ أَ إِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ ؟ فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ
. « 5 » وقتى در سورهء شعرا قصد آگاه كردن بود ، ما كافى بود و وقتى قصد مبالغه داشت لفظ ما ذا را به كار برد كه مبالغهآميزتر است . « 6 »
اين مطلب پايان دو داستان را نيز توضيح مىدهد . در سورهء شعرا پس از آيهء مذكور فرمود :
أَ فَرَأَيْتُمْ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَ آباؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ . فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ
« 7 » كه بافت در مسير آگاهى دادن است . اما در سورهء صافّات بافت به نابود كردن بتها و در آتش افكنده شدن ابراهيم ع پايان مىيابد . مىفرمايد :
فَراغَ إِلى آلِهَتِهِمْ فَقالَ أَ لا تَأْكُلُونَ . ما لَكُمْ لا تَنْطِقُونَ ؟ فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِالْيَمِينِ
« 8 » و
قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ
. « 9 »
تفاوت عمدهاى بين دو پايانه و دو بافت وجود دارد . در مقام مقابله و شدّت در گفتگو از ما استفاده كرده است و در موقعيّت ديگر نيز از ما . « 10 »
هامش
( 1 ) بقره : 33 .
( 2 ) شعرا : 71 .
( 3 ) شعرا : 72 .
( 4 ) شعرا : 74 .
( 5 ) صافّات : 85 - 87 .
( 6 ) درّة التنزيل ، ص 331 .
( 7 ) شعرا : 75 - 77 .
( 8 ) صافّات : 91 - 93 .
( 9 ) صافات : 97 .
( 10 ) التعبير القرآنى ، ص 96 .