اين از جهت معانى قرآن ، اما از جهت عربى بودن آن ، امام شافعى در باب زبان عرب معتقد بود كه از همهء زبانها گستردهتر و داراى واژگان بيشتر است و كسى جز پيامبر ص به تمام آن احاطه ندارد . البته تودهء عرب از آن آگاهى داشت ولى علم به آن براى عرب مثل علم به سنت نزد فقيهان است و ما كسى را نمىشناسيم كه تمام سنّت را بداند و چيزى را فروگذار نكرده باشد . « 1 »
دو تن از صحابه براى آگاهى از بررسى سبك قرآنى از راه دانشمندان به زبان عربى جدا شدند و اين دو تن همواركنندهء رويكرد زبانى بودهاند :
1 . عمر بن خطاب كه از وى روايت شده است كه از معناى واژهء تخوّف در آيهء
أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ
« 2 » پرسيد و پيرى از قبيلهء هذيل گفت : اين به لهجهء ماست . تخوّف يعنى تنقّص . عمر گفت : آيا عرب در اشعارش آن را به كار برده است ؟ گفت : آرى و اين بيت را مثال آورد :
تخوّف الرحل منها تامكا قردا * كما تخوّف عود النبعة السفن
عمر توضيحى داد و بدين وسيله مردم به گنج ارزشمندى در دريافت معانى قرآن رسيدند كه همان شعر عربى بوده است . آنگاه گفت : « شما را به ديوانتان ، شعر جاهلى ، سفارش مىكنم كه در آن تفسير كتاب شما و معانى آن وجود دارد . » « 3 »
2 . ابن عباس كه پايهگذار سنّت بازگشت به شعر عربى در تفسير قرآن مىباشد ، مىگفت : « هرگاه چيزى از قرآن بر شما اشتباه گشت آن را در شعر بجوييد . » « 4 »
ابن عباس از اين جهت داراى امتياز است و از ديگران مشهورتر . چه بسيار از او دربارهء قرآن پرسش مىشد و او هم به شعر پاسخ مىداد . از او مسائل زيادى در اين حوزه روايت شده است . از جمله پرسشهاى نافع بن ازرق و پاسخهاى وى است كه حدود دويست پرسش مىباشد و اين بر قدرت ابن عباس در شناخت زبان عربى و
هامش
( 1 ) الرسالة ، ص 42 .
( 2 ) نحل : 4 .
( 3 ) الجامع لأحكام القرآن ، ج 10 ، صص 110 - 111 .
( 4 ) مجالس ثعلب ، ج 1 ، ص 317 .