مختلف الحقيقة به اعتبار معناى مشترك بين آنها « 1 » . مثل دلالت حيوان بر انواع آن و انسان و اسب و پرنده . واژگان « متواطئه » [ نظاير ] در لغت از « وطأ و واطأه على الامر مواطأة به معناى ، موافق و هماهنگ با او » گرفته شده است ؛ و « تواطأنا عليه و تواطأنا يعنى : توافقنا . و فلان يواطئ اسمه اسمى ، و تواطئوا عليه : توافقوا . . . در حديث ليلة القدر آمده است : أرى رؤياكم قد تواطت فى العشر الأواخر ؛ ( رؤياى شما در دههء آخر هماهنگ و يكسان آمده است ) . ابن اثير مىگويد : بدون همزه هم روايت شده است و از « مواطأة » مىباشد و حقيقت آن اينكه هر دوى آنها « وطئ ما وطئه الاخر و وطأ الشاعر فى الشعر و أوطأ فيه و أطأه ، اذا اتفقّت له قافيتان على كلمة « واحدة » به يك معناست ؛ اما اگر لفظ يكسان و معنا متفاوت باشد ، « ايطاء » نيست .
ليث مىگويد : « مواطأة به معناى موافقت بر يك چيز » گرفته شده است « 2 » .
مواطأة و تواطؤ ، اتفاق و توافق بر يك چيز است و واژگان متواطئه يعنى واژگانى كه در شكل و معنا يكسان هستند ؛ امّا حقيقت مسمّاها به اين واژگان ، متفاوت است . مثلا لفظ « حيوان » در قرآن به اين سه معنا ( انسان - اسب - پرنده ) آمده و داراى وجوه سهگانه است و هر موضعى كه لفظ در آن آمده ، نظير مشابه خود در جاى ديگر است .
زركشى همچنين با ضعيف شمردن تعريف نخست مىگويد : « آنها در اين كتابها در مواضع بسيار لفظى را كه معناى واحدى دارد ، ذكر مىكنند و وجوه را نوعى براى اقسام و نظاير را نوعى ديگر قرار مىدهند ؛ مثل امثال « 3 » . امّا در كتابهاى « وجوه و نظاير » تفكيكى بين اين دو گونه واژگان نمىيابيم ، بلكه تعداد زيادى از واژگان را مىبينيم و ديگر مواضع آن در قرآن و معانى مختلف هر يك در هر موضع با آن ذكر شده است .
اين معانى متعدّد گاهى بينشان ارتباطهايى است و گاهى از لفظى به لفظ ديگر متفاوت و گاهى روشن نيست ؛ با اين ملاحظه كه مفسّران در بحث اين روابط « 4 » و تعيين آنها و
هامش
( 1 ) - يحيى بن سلام ، التصاريف ، به نقل از طوفى ؛ حاشيهء ( 1 ) ، ص 19 ، از مقدمهء تحقيق .
( 2 ) - لسان العرب ، مادهء ( و ط أ ) .
( 3 ) - البرهان ، ج 1 ، ص 102 .
( 4 ) - بر خلاف حكيم ترمذى در كتاب « تحصيل نظائر القرآن » .