المجيد » . كه كتاب را بين دو نوع مشترك قرار داده است ؛ آثار مفسّران كه به گردآورى وجوه واژگان قرآنى و مشابه در ساخت بسنده كردهاند و نوع ديگر آثار زبانشناسان است كه تلاش آنها به گردآورى واژگان متعدّد المعنى و دلالتهاى آن در زبان عربى بهطور عام بوده است و شكلى شبيه فرهنگهاى لغت به خود گرفته است . نامهايى چون « ما اتفّق لفظه و اختلف معناه » بيانگر يك مسألهء زبانى است نه يك پديدهء قرآنى ، چنانكه در نوع اوّل چنين است .
مبرّد در مقدمهء كتابش عبارتى دارد كه بيانگر گرايش زبانشناختى در اين بحث مىباشد . مىگويد : « اينها كلماتى هستند كه از قرآن تأليف نموديم و از حيث لفظ هماهنگ و از حيث معنا متفاوت ، در گفتار به هم نزديك و در خبر متفاوت هستند ؛ به آنسان كه در كلام عرب يافت مىشود ، چون در كلام عرب اختلاف دو لفظ با دو معنا و اختلاف دو لفظ با معناى واحد و اتّفاق دو لفظ با دو معناى مختلف نيز يافت مىشود » « 1 » .
توجه مبرّد در اين مقدمه به مسألهء زبانى و واژگان نزديك به هم در آواست به گونهاى كه متفاوت در معنا باشند و چون اين مسأله در وضع زبانهاى بشرى اصل نيست ، وى با تأكيد چنين مىگويد : « بهسان آنچه كه در كلام عرب يافت مىشود » ؛ گويى خواننده را به اين مطلب اطمينان مىدهد كه در كلام عرب هم آمده است و در كلام آنها امرى كمياب يا نادر نيست و سپس به شرح نظريهء خود مىپردازد .
وى در اين تقسيمبندى نظرى مىگويد :
« اما اختلاف دو لفظ به خاطر اختلاف دو معنا مثل : ذهب و جاء ، قام و قعد ، يد و رجل و فرس .
و اختلاف دو لفظ و معناى واحد مثل « ظننت و حسبت » ، « قعدت و جلست » ، « ذراع و ساعد » ، « أنف و مرسن » .
و اتحاد دو لفظ و اختلاف دو معنا مثل : وجدت شيئا إذا أردت وجدان الضالّة ، وجدت على الرجل ( از موجدة ) و وجدت زيدا كريما يعنى علمت و ضربت زيدا و ضربت
هامش
( 1 ) - ر . ك : نزهة الاعين النواظر ، ص 36 .