ابو عبيد از ترتيب هجايى يا موضوعى در ذكر واژگان پيروى نمىكند بلكه مطابق هر آنچه كه به ذهنش مىآيد ، آنها را مىآورد . مثلا نخستين واژهء كتاب « بيظ » و سپس « كتوم » مىباشد . انتخاب اسم كتاب توسط ابو عبيد به فهم خاص وى از پديدهء اتّحاد در لفظ با اختلاف در معنا هماهنگ است ، و جنس « گونهاى از هر چيز است ، از انسان ، پرنده و حدود و نحو و عروض و اشيا بهطور كلى . ابن سيده مىگويد : و هذا على موضوع عبارات اهل اللغة و له تحديد » « 1 » .
پس أجناس در كلام عرب ، يعنى تنوّع بخشيدن آنها در كاربرد لفظ يا گونههاى تعبير از آن يا گونههاى كاربرد توسّط آنها مىباشد .
بعد از ابو عبيد ، « عبد اللّه بن خليد » معروف به ابو عميثل ( ت 240 ه ) « 2 » كتابى به نام « ما اتّفق لفظه و اختلف معناه » را نوشت كه دربردارندهء 300 واژه در 84 صفحه مىباشد « 3 » .
در پايان قرن سوّم كتاب محمد بن يزيد مبرّد ( ت 286 ه ) « 4 » با عنوان « ما اتفّق لفظه و اختلف معناه فى القرآن المجيد » « 5 » پا به عرصه مىگذارد .
اين اسم از دو بخش تشكيل شده است « ما اتفّق لفظه و اختلف معناه » و « فى القرآن
هامش
( 1 ) - ابن منظور ، لسان العرب ، ج 1 ، واژهء ( جنس ) .
( 2 ) - عبد اللّه بن خليد بن سعد ، اديب و از شاعران فاضل . گفته مىشود اصلش از رى است و تا زمان وفات كاتب امير عبد اللّه بن طاهر بوده است . از آثارش : معانى الشعر ، التشابه ، المأثور من اللغة است . ر . ك : الاعلام زركلى ، ج 4 ، ص 58 .
( 3 ) - دكتر احمد مختار عمر در كتاب علم الدلالة آورده است ، محقق آن ف . كرنكو مىباشد و در 1925 در بيروت چاپ شده است ولى به آن دست نيافتم . چنانكه محمد بن عبد الكريم راضى محقق نزهة الاعين النواظر از ابن جوزى مطالبى پيرامون شيوهء وى در نگارش ، ص 35 از مقدمه تحقيق آورده است .
( 4 ) - ابو العباس محمد بن يزيد معروف به مبرّد پيشواى نحويان در بغداد در روزگار خود بود و يكى از بزرگان ادبيات و اخبار است . در بصره به دنيا آمد و در سال 286 در بغداد از دنيا رفت . ر . ك : الأعلام ، ج 7 ، ص 144 .
( 5 ) - دكتر احمد مختار عمر در علم الدلالة ص 150 ، آن را ذكر كرده است و مىگويد : به تحقيق محمد ميمنى در 1350 در قاهره بوده است . هندشلبى در مقدمهء التصاريف ص 31 ، و محمد عبد الكريم راضى در مقدمه تحقيق كتاب ابن جوزى آوردهاند ولى هنوز به آن دست نيافتم .