به معناى « أيقنت » مىباشد . مبرّد درباره آيه
« إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا »
« 1 » مىگويد از باب « شك » است . »
بنابراين مبرّد با احتجاج به سخن نحويان و استشهاد به شعر - يعنى كاربرد آن توسط عربها - در معنا و قاعده ، به بررسى واژگان قرآنى و ذكر معانى آن پرداخته است . ثعالبى ( ت 429 ه ) « 2 » كتابى دارد به نام « الاشباه و النظائر فى الالفاظ القرآنية الّتى ترادفت مبانيها و تنوّعت معانيها » « 3 » .
نام اين كتاب به جمع بين دو روش زبانشناختى و قرآنى در بررسى موضوع آراسته است و كارش شبيه كار ابن جوزى ( ت 656 ه ) است در توجّه آشكار به كاربرد زبانى و روابط بين معانى مختلف واژه كه اختلاف آنها ناشى از اختلاف بافتهاى كاربرد مىباشد و در بابهايى به حروف معجم تقسيم شده است ؛ يعنى در 28 باب و دربردارندهء 150 واژه از واژگان وجوه . خوانندهء اين اثر ، مشابهت زيادى بين آن و كتاب ابن جوزى مىيابد چه ، از حيث ترتيب و چه ، وجوه ذكر شده ؛ ظاهرا ابن جوزى از اين كتاب فايده زيادى برده است كه برخى از عبارات را عينا بدون نقد آورده است و اين نكته را به ذهن متبادر مىسازد كه كتاب ثعالبى در رويكرد زبانى ابن جوزى مؤثر بوده است .
امّا بعد از اين ، گردآورى وجوه و نظاير به دست مفسّران - چنانكه در صفحات پيش ديديم - ادامه يافت .
3 - وجوه و نظاير در قرآن
در كنار علم وجوه و نظاير ، علوم فراوان ديگرى به وجود آمدند كه مرتبط با تفسير است و دربارهء دلالتهاى قرآن بحث مىكند و هر يك از اينها از ديدگاهى متفاوت با ديگرى
هامش
( 1 ) - جاثيه ( 45 ) ، آيهء 32 . آن را جز گمانى نمىپنداريم .
( 2 ) - ابو منصور عبد الملك بن محمد ثعالبى ، از بزرگان لغت و ادب و اهل نيشابور ، كه به ادبيات و تاريخ اشتغال داشت - آثار وى عبارتند : يتيمة الدهر ، فى التراجم ، فقه اللغة ، سحر البلاغه ، المقصور و الممدود ، المتشابه . بسيارى از كتابهاى وى چاپ شده است و در 429 ه از دنيا رفت . ر . ك : الاعلام ، ج 4 ، ص 164 .
( 3 ) - ثعالبى ، عبد الملك بن محمد ، الاشباه و النظائر فى الالفاظ القرانيه التى ترادفت مبانيها و تنوّعت معانيها . تحقيق محمد المصرى ، چاپ اوّل ، سعد الدين للطباعة و النشر ، دمشق 1984 .