2 - آثار زبانشناسان در وجوه و نظاير
در اواخر قرن دوّم هجرى و آغاز قرن سوم ، از تلاش و توجه مفسّران به علم وجوه و نظاير ، رويكرد زبانشناختى به آن شكوفا شد چون زبانشناسان بهطور كلى به گردآورى واژگان متعدّد المعانى در زبان روى آورده بودند .
نام آثارشان نمايانگر انديشهاى است كه پژوهش بر آن مبتنى است ؛ چون اصمعى ( ت 215 ه ) « 1 » رسالهاى را به « ما اتفّق لفظه و اختلف معنا ، » نام نهاده بود .
مقابله بين لفظ و معنا ، بحثى بود كه سالها زبانشناسان را به خود مشغول ساخته بود امّا غياب آن از حوزهء پژوهش مفسّران به واسطهء اختلاف اهداف هر علم از يكديگر و تباين انگيزههاى پژوهش در آن ، مشهود است .
اين رسالهء اصمعى به ما نرسيده است ولى در كتابهاى زيادى از آن سخن رفته است « 2 » .
از قديمترين نوشتههاى زبانشناسان كه به ما رسيده ، كتاب « الاجناس » « 3 » از ابو عبيد قاسم بن سلّام ( ت 244 ه ) « 4 » مىباشد كه كتابى است كم حجم و دربردارندهء 150 واژه از واژگان داراى وجوه است و با دقّت در انديشهء زبانشناختى همراه مىباشد و نويسنده از روش ثابتى پيروى مىكند كه در مقدّمهء كتاب به آن اشارهاى نكرد ؛ امّا در هر واژهاى كه به بررسى پرداخته ، از آن عدول ننموده است .
ساختار كتاب بر ذكر واژه و سپس معانى مختلف آن به شكل زير مىباشد :
« الصواب : طوير ، يكون بالحجاز ، ابلق .
( پرندهاى كوچك در حجاز كه رنگ سياه و سفيد دارد ) .
هامش
( 1 ) - عبد الملك بن قريب اصمعى ، يكى از برجستگان كه در سال 120 هجرى به دنيا آمد و چيزى نوشت كه به شمار عرب درنمىآيد . داراى حافظه و هوش خاصى بود و در 215 ه از دنيا رفت . ر . ك : سير اعلام النبلاء ، ج 1 ، ص 175 .
( 2 ) - ر ، ك : مقدمهء محقّق كتاب الاجناس ، ابو عبيد قاسم بن سلّام ، مصر 1993 ، ص 15 .
( 3 ) - تحقيق محمد يوسف الهابط ، چاپ دارالولاء للطباعة و النشر مصر ، 1993 .
( 4 ) - در 157 هجرى به دنيا آمد ، نوشتههاى موفقى دارد كه سواران را به حركت وامىدارد . از بزرگان اجتهاد است و در 224 ه از دنيا رفت . ر . ك : سير اعلام النبلاء ، ج 10 ، ص 490 .