تأكيد دارد ؛ هرچند گويا تنها شرح يا تفصيلى از شرح مىباشد ، امّا با اين همه نشانگر آگاهى وى از تفاوت بين لفظ مفرد و همان لفظ در كلام و نقش بافت در تأكيد معناست ؛ گويى ابن سلّام بر درستى تفسيرش به تناسب و هماهنگى گونهاى كه براى بافت اصلى واژه پيشنهاد مىكند ، استدلال مىنمايد ؛ اين شيوه نشانهء انديشهء زبانشناختى است كه خود مقصود و مراد نيست ، هرچند كه به صراحت آن را بيان نكرده است « 1 » .
در قرن سوم به كتاب حكيم ترمذى « 2 » در وجوه برمىخوريم كه با انديشهء و ايدهء وجوه گوناگون براى واژههاى قرآنى مخالف است و به جنبهء زبانى در تفسير تصريح مىورزد و با توجه به اينكه در گذشته بيشتر تفاسير روايى بوده است ولى وى تفسير به رأى مىنمايد .
حكيم ترمذى در آغاز كتاب « تحصيل نظائر القرآن » « 3 » چنين مىگويد : « اگر در اين كتاب كه در باب نظاير قرآن نوشته شده بنگريم ، درمىيابيم كه يك واژه بر چند وجه تفسير مىشود و تفسيرى كه از آن شده است ، اختلاف الفاظ در تفسير آن مىباشد و منشأ همهء اينها يك كلمه بيش نيست و شعبه شعبه شده است و حتى واژگانى كه حالتهاى ظاهر و آشكار داشتند ، متفاوت گشتند و قرآن به آن واژگان به خاطر حادثهاى در آن وقت بيان كرده است » « 4 » .
اين كتاب به تغيير فراگير در گرايش فكرى بشارت مىدهد ، چون كه تعدد معانى را به خاطر وجود رابطهء آشكار بين همهء آنها نفى كرده ، و اين نظرى است كه - در عصر بعد از حكيم ترمذى - در مكتبى از مكاتب زبانشناسان نمايان خواهد شد ؛ امّا در خصوص وجوه و نظاير در آن مرحله ، نسبت به نوشتههاى پيشين انقلابى به حساب مىآيد و ديدگاهى است كه هيچكس قبل از وى به آن نرسيده است .
هامش
( 1 ) - صرفنظر از اعتراف ما به اين شيوه در تأويل و فهم نقش بافت يا عدم تأييد آن .
( 2 ) - امام ، عارف زاهد اهل معرفت و داراى كتابها و فضايل و حكمت و موعظه و عظمت ( ت 285 ه ) . سير اعلام النبلاء ج 13 ، ص 439 شمارهء 2454 .
( 3 ) - حكيم ترمذى ، تحصيل نظائر القرآن ، تحقيق حسني نصر زيدان ، مصر 1970 .
( 4 ) - ترمذى به علّت نگارش كتابش كه يكى از كتابهاى وجوه و نظاير است ، اشاره مىكند و هدف وى اعتراض به انديشهء وجوه در قرآن است .