معناى آن فرشته و در آيهء
« قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي »
« 1 » هم به همان معنى مىباشد .
3 ) روح ، يعنى جبرئيل . در آيهء
« قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ . . . »
« 2 » تا پايان وجوه پنجگانه « 3 » .
نويسندگان بعد از مقاتل راهش را در وجوه قرآنى ادامه دادند ؛ امّا تغيير در شيوههاى نگارش كند و محدود بوده است ؛ هرچند كه تأثير پژوهش زبانشناختى به تدريج در تحوّل نوشتههاى قرنهاى بعدى آشكار مىگردد .
از ديگر نوشتههاى مفسّران در وجوه و نظاير در قرن دوم ، كتاب هارون بن موسى « 4 » به نام « الوجوه و النظاير فى القرآن الكريم » مىباشد و محقّق آن در نسخهء چاپ شده تغيير زيادى داده است و تلاش كرده است تا آن را با گردآورى مطالب ديگر كتابهاى چاپ شده جامع همهء واژگان و وجوه قلمداد كند . بدين ترتيب كتابى با حجم زياد و با صبغهء فراگيرتر از آنچه كه كار خود نويسنده بوده ، به چاپ رسيد . چنانكه اميد مىرفت ما را از جايگاه آن در ميان ديگر كتابهايى از اين دست آگاه سازد . « 5 »
در همين قرن كتاب « التصاريف » يحيى بن سلّام « 6 » را مىبينيم كه از « بخشهايى تشكيل شده است و هر بخش شامل واژهاى از قرآن است كه مؤلف به شيوهء ذكر وجوه آن به تفسير پرداخته است ؛ يعنى معانى آنكه در قرآن آمده است و همچنين شامل مجموعهاى از آيات است كه توزيع و پراكندگى آن به اعتبار وجوه مذكور از واژه بررسى شده ، واقع گرديده است » « 7 » .
هامش
( 1 ) - إسراء ( 17 ) ، آيهء 85 . بگو روح از سنخ فرمان پروردگار من است .
( 2 ) - نحل ( 16 ) ، آيهء 102 . بگو آن را رواح القدس نازل كرده است .
( 3 ) - مقاتل بن سليمان ، همان ، ص 161 .
( 4 ) - ابو عبد اللّه هارون بن موسى العتكى الازدى ، قارى و نحوى از مردم بصره ، معتزلى مسلك كه حدود سال 170 هجرى از دنيا رفته است . الاعلام ، ج 8 ، ص 63 .
( 5 ) - هارون بن موسى ، الوجوه و النظائر فى القران الكريم ، تحقيق حاتم صالح الضامن ، وزارة الثقافة و الإعلام ، بغداد 1988 .
( 6 ) - ابن ابى ثعلبه ، علّامه ابو زكرياى بصرى ، ساكن مغرب و عالم به كتاب و سنّت ، و آشنا به زبان عربى . متولد 124 و درگذشته به سال 200 هجرى در مصر .
( 7 ) - همان ، ص 58 .