يافت به گونهاى كه شامل بسيارى از واژگان زبان گرديد . كتابهايى چون « المنجّد فى اللغة » از كراع النمل ( ت 310 ه ) و قبل از اينها كتاب اصمعى ( ت 224 ه ) و كتابى به نام « الأجناس من كلام العرب و ما اشتبه فى اللفظ و اختلف فى المعنى » از ابو عبيد قاسم بن سلّام ( ت 224 ه ) به فرهنگ شبيهتر هستند .
هنگام بحث از مشاركت زبانشناسان در بررسى اين پديده به اين نوشتهها باز خواهيم گشت . اما اكنون به تحوّل موضوع نزد مفسّران مىپردازيم كه نوشتههايشان در اين موضوع براى تأييد فراخوان حكيم ترمذى قطع نگشت و حتى نوشتهء خود را به شيوهء قديم ادامه دادند .
در فرهنگ مؤلفان به اشاراتى درباره كتابهاى فراوانى برمىخوريم كه هرگز به ما نرسيدهاند ، تا اينكه در قرن پنجم كتاب « وجوه القرآن » اسماعيل جبرى نيشابورى به منصّهء ظهور مىرسد كه كتاب مهمى است و همچنان به صورت نسخهء خطى باقىمانده است « 1 » .
در همين قرن كتاب دامغانى ( ت 478 ه ) « 2 » مطرح مىشود كه سيوطى در الاتقان به آن اشاره كرده است « 3 » . اين كتاب « الوجوه و النظائر فى القرآن الكريم » نام دارد و دربردارندهء حدود پانصد واژه است كه به شكل هجايى و برحسب حرف نخست - نه ريشه - مرتب شده است ؛ در تفسيرش هيچ ويژگى خاص جز ايجاز شديد وجود ندارد « 4 » .
در اواخر قرن ششم به كتاب « نزهة الاعين النواظر فى علم الوجوه و النظائر » « 5 » از ابن
هامش
( 1 ) - التصاريف ، ص 32 .
( 2 ) - علامهء شهير محمد بن على دامغانى ، درگذشته به سال 478 ه . سير أعلام النبلاء ، ج 18 ، ص 485 .
( 3 ) - سيوطى ، الاتقان ، ج 1 ، ص 141 .
( 4 ) - حسين بن محمد دامغانى ، اصلاح الوجوه و النظائر ، تحقيق عبد العزيز سيد الاهل ، چاپ پنجم ، بيروت 1985 . محقّق تغييرات زيادى در متن اصلى و عنوان آن داده است و اخيرا با تحقيق محمد حسن ابو العزم زفيتى تجديد چاپ شده و المجلس الاعلى للشئون الاسلاميه در مصر آن را منتشر ساخته و محقق اين چاپ عيبهاى چاپ قبلى را در مقدمه تحقيق بر طرف نموده است .
( 5 ) - ابن جوزى ، نزهة الاعين النواظر فى علم الوجوه و النظائر ، تحقيق محمد كاظم الراضى ، مؤسسهء الرسالة بيروت 1985 .