از كتابهاى وجوه و نظاير در قرآن حدود سيزده اثر به ما رسيده است كه هفت عدد از آنها چاپ شده و بقيه نسخههاى خطى هستند و اشاراتى به آنها شده است و خود آن كتابها به ما نرسيده است « 1 » و يا اينكه همچنان در كتابخانههاى شرق و غرب دفن شده و در انتظار كسانىاند كه نقاب از رخ آنها برگيرند .
امّا هفت أثر چاپ شده ، قديمترين آن كتاب مقاتل بن سليمان بلخى « 2 » به نام « الوجوه و النظائر فى القران الكريم » « 3 » است كه در آن به گردآورى واژگانى از قرآن پرداخت كه به بيش از يك معنا تفسير شده است ؛ لفظ را به همراه معانى مختلف آن ذكر مىكرد و - جز به ندرت - پياپى و بدون تفصيل بيان مىكرد و سپس بيشتر معانى برخى آيات موردنظر را مىآورد و آنگاه معناى ديگر و شواهد آن و بدين ترتيب تا پايان آن معانىاى كه لفظ تفسير مىكند . اين معانى متعدّد ، همان مقصود و مراد از وجوه مىباشد و هر يك باز وجهى ديگر دارد . مثلا دربارهء واژهء « روح » مىگويد : تفسير روح بر پنج وجه است :
1 ) به معناى رحمت در آيهء
« وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ »
« 4 » . يعنى آنها را به واسطهء رحمتى از نزد خويش حفظ نموده است .
2 ) يعنى ، يكى از فرشتگان در آسمان هفتم كه صورتش به صورت آدمى و جسمش به شكل فرشتگان است . مثلا در آيهء
« يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِكَةُ صَفًّا »
« 5 » . يعنى آن فرشته است و از هر موجودى جز عرش بزرگتر و محافظ فرشتگانى است كه در سمت راست عرش صف واحدى تشكيل دادهاند و فرشتگان صف ديگر . و در آيهء
« وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ »
« 6 » هم به
هامش
( 1 ) - هندشلبى ، التصاريف از يحيى بن سلام ، مقدمهء تحقيق .
( 2 ) - ابو الحسن مقاتل بن سليمان بلخى از مفسّران بزرگ است و با ضعف آشكار از مجاهد و ضحّاك روايت مىكند . در سال 150 هجرى از دنيا رفت . ر . ك : سير أعلام النبلاء ، شمس الدين ذهبى ، ج 7 ، ص 207 .
( 3 ) - مقاتل بن سليمان بلخى ، الاشباه و النظائر فى القرآن الكريم ، تحقيق عبد اللّه محمود شحاته ، الهيئة العامة الكتاب ، مصر 1975 .
( 4 ) - مجادله ( 58 ) ، آيهء 22 . و آنها را با روحى از جانب خود تأييد كرده است .
( 5 ) - نبأ ( 78 ) ، آيهء 38 . روزى كه روح و فرشتگان به صف مىايستند .
( 6 ) - إسراء ( 17 ) ، آيهء 85 . و دربارهء روح از تو مىپرسند .