وى تلاش كرده است تا نظريهاش را بر بسيارى از واژگان وجوه تطبيق دهد و تعداد آن واژگان در اين كتاب به 81 واژه رسيده است . وى با اين كار ، تطبيق را به همهء واژگان وجوه كه در برخى از نوشتهها به 500 واژه مىرسد ، سرايت نداده است .
در هر حال اين انقلاب به توقّف حركت تأليف به شيوهء قديم در اين علم - شيوهء مقاتل - منجر نگشت و به نظر مىرسد كه ميان مفسّران چندان رواج نيافته است ؛ هرچند بعدها به گرايشى نزد برخى از زبانشناسان در فهم واژگان عربى و در تأليف فرهنگها ، نمايان خواهد شد « 1 » .
از نمونههاى تطبيق ترمذى در اين كتاب ، واژهء « هدى » است كه بر 18 وجه آمده و حاصل اين واژه تنها يك واژه مىباشد و آن اينكه « هدى » يعنى ميل و گرايش . در لغت گفته مىشود : « رايت فلانا يتهادى فى مشيّته يعنى متمايل مىشود » . از جمله در آيه
« إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ »
« 2 » . يعنى ، به جانب تو متمايل شديم » . و يا هديه گفتهاند چون قلب را به سوى هديه دهنده متمايل مىسازد و قلب هم حاكم و فرمانرواى بدن است ؛ و « هداه اللّه لنوره » يعنى او را به نورش متمايل ساخت و « اهتدى » يعنى « استمال » ( متمايل شد ) . در قرآن هم آمده است :
« يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ »
« 3 » ، اين اصل كلمه است . آنگاه تفسير « هدى » را چنين مىيابيم :
1 - بيان : « هدى » در اينجا به معناى « بيان » آمده است چون وقتى بيان به واسطهء نور علم بر قلب روشن گردد ، آن نور قلب را به آن شىء مىكشاند و به سوى آن متمايل مىگرداند .
2 - اسلام : « هدى » در جاى ديگر به معناى اسلام آمده است ، چون هرگاه قلب به واسطهء آن نور به آن شيئى كه برايش تبيين گرديد متمايل شود ، بنده مطيع و تسليم خواهد شد و آن را گردن مىنهد .
هامش
( 1 ) - سيوطى ، المزهر فى علوم اللغة ، ج 1 ، ص 369 . تحقيق محمد ابو الفضل ابراهيم ، دارالتراث ، چاپ سوّم ، قاهره ؛ ابراهيم أنيس ، دلالة الالفاظ ، ص 5 ، الانجلو ، قاهرة 1984 .
( 2 ) - اعراف ( 7 ) ، آيهء 156 : ما به سوى تو بازگشتهايم .
( 3 ) - نور ( 24 ) ، آيهء 35 . خدا هركه را بخواهد با نور خويش هدايت مىكند .