و
« لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ »
« 1 » .
زيادت معناى جزاء كه از دلالت مخالفت بين حق و باطل يا بين عدالت و ظلم ناشى مىشود ، فعل را در مرتبهء دوم از معناى اصلىاش خارج كرده و به معناى ديگرى كشانده است ؛ مفسران تلاش كردهاند تا اين معناى ديگر را بيابند و تا تصويرى مناسب با هر موضعى در بافت موضوعى فعل و فاعل آن يا حالت فاعل يا غير آن ارائه نمايند « 2 » .
مقايسه بين ( رحمة اللّه ) و ( نسيان اللّه ) در دو تركيب لفظى يعنى تنها در تصوير خارجى - اگر امكان خارج كردن آنها از معنا را تصوّر نماييم - ما را به ملاحظهاى در بافت كلّى متن مىكشاند . آنان كه خداوند را فراموش كردند ، سيّئه و گناهى مرتكب شدهاند و جزاى اين سيّئه هم مثل آن است كه خداوند هم آنان را فراموش مىنمايد ؛ امّا آنان كه از خداوند اطاعت كردهاند به رحمتى طولانى و پايان نيافتنى وعده داده شدهاند ؛ و جزاى نيكى ده برابر است « 3 » .
اينها دو مفهوم اجتماعى هستند كه از قوانين اسلام به نصّ صريح قرآن برگرفته شدهاند ؛ يعنى جزاء از جنس عمل است در حالت ظلم و لذا لفظ آن در آيات از جنس خود عمل آمده است ؛ پس استهزا كننده ، جزايش ، مكر است و تجاوز هم ، تجاوز و جزاى بدى ، بدى مانند آن . امّا مفهوم اجتماعى - دينى عدالت جزاء به نفع كاربرد زبانى عقبنشينى نمود ؛ اين بدان جهت است كه از حيث آغاز ، اختيارى است و از جهتى بررسى و پرداختن به معناى لفظ است كه عقل بشرى آن را مورد بررسى قرار مىدهد .
هامش
( 1 ) - نساء ( 4 ) ، آيهء 148 : خداوند ، بانگ برداشتن به بد زبانى را دوست ندارد ، مگر [ از ] كسى كه بر او ستم رفته باشد .
( 2 ) - فرقهاى نهايى بين دو تركيب : مخالفت بين دو جملهاى كه در هر يك از پى هم مىآيند ، اسناد در تصوير نخست به منافقان و در دومى به خداوند كه گروه نخست را به شرّ و فسقشان و خروج از دين خدا و رحمت وى وصل مىكند و گروه دوم را به عزّت و حكمت خداوندى . يعنى هر آنچه كه از نيكى به تو برسد از جانب خداوند است و بدى از جانب خودت .
( 3 ) - اين در همه آياتى كه در آنها مردم خدا را فراموش مىكنند ، جايز است خداوند هم آنها را به فراموشى بسپارد ، جارى است ؛ چه اينكه در آنها لفظ جزاء تصريح شده باشد و چه نشده باشد . از جمله آيهء« الْيَوْمَ نَنْساكُمْ كَما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا »( جاثيه ( 45 ) ، آيهء 34 ) و آيهء« فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا إِنَّا نَسِيناكُمْ »( سجده ( 32 ) ، 14 ) ، و آيهء« قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَ كَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى ». ( طه ( 20 ) ، آيهء 126 ) .