2 - فاعل فعل مكرّر ، كه مورد توجّه ابن قتيبه بوده است . فاعل فعل نخست در هريك از اين آيات ، انسان است ؛ درحالىكه فاعل فعل دوم ، خداوند ؛ جز دو آيهء اخير در نمونههاى وى - چنانكه خواهيم ديد - مطلب در آن متفاوت است .
نمونهها را بازخوانى مىكنيم تا اين ملاحظات را دريابيم :
1 - آيهء
« وَ إِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَ إِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ . اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ يَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ »
« 1 » .
2 - آيهء
« الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ »
« 2 » .
3 - آيه
« وَ مَكَرُوا وَ مَكَرَ اللَّهُ وَ اللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ »
« 3 » .
4 - آيه
« الْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ يَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ
« 4 »
. . . »
5 - آيهء
« وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ »
« 5 » .
6 - آيهء
« الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَ الْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا
هامش
( 1 ) - بقره ( 2 ) آيهء 14 و 15 : و چون با كسانى كه ايمان آوردهاند برخورد مىكنند ، مىگويند : ايمان آورديم . و چون با شيطانهاى خود خلوت كنند ، مىگويند : در حقيقت با شماييم ، ما فقط [ آنان را ] ريشخند مىكنيم . خدا [ است كه ] ريشخندشان مىكند و آنان راى در طغيانشان فرومىگذارد تا سرگردان شوند .
( 2 ) - توبه ( 9 ) ، آيهء 79 : كسانى كه بر مؤمنانى كه از روى ميل ، صدقات مىدهند ، عيب مىگيرند و [ همچنين ] از كسانى كه جز به اندازهء توانشان نمىيابند ، آنان راى به ريشخند مىگيرند ، خدا آنان راى به ريشخند مىگيرد و برايشان عذابى پردرد خواهد بود .
( 3 ) - آل عمران ( 3 ) ، آيهء 54 : و [ دشمنان ] مكر ورزيدند ، و خدا [ در پاسخشان ] مكر در ميان آورد .
( 4 ) - توبه ( 9 ) ، آيهء 67 : مردان و زنان دو چهره ، [ همانند ] يكديگرند . به كار ناپسند وامىدارند و از كار پسنديده بازمىدارند و دستهاى خود را [ از انفاق ] فرو مىبندند . خدا راى فراموش كردند ، پس [ خدا هم ] فراموششان كرد . در حقيقت اين منافقانند كه فاسقند .
( 5 ) - شورى ( 42 ) ، آيهء 40 : و جزاى بدى ، مانند آن ، بدى است . پس هر كه درگذرد و نيكوكارى كند ، پاداش او برعهدهء خداست . به راستى او ستمكاران راى دوست ندارد .