قصد تعيين و بيان تفصيلى دقيق شده است وقتى كه فعل « تكلّم » را از نطق و دهان نفى نموده و اين نوع خطاب را به خطاب پيامبران از طريق وحى يا الهام يا از وراى حجاب يا به وسيلهء جبرييل تخصيص داده است ؛ استثناء به « الّا » در اين آيه اين رأى را تقويت مىكند كه لفظ قول دربردارندهء انواعى است كه وحى از جملهء آنهاست .
در آيهء
« وَ كَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً »
« 1 » ، قصد تعيين مزيّتى است كه خداوند به واسطهء آن موسى ( ع ) را بر بندگانش برترى داده است كه همان سخن گفتن وى با موسى ( ع ) مىباشد .
در اين آيه تنها به لفظ « تكليم » تخصيص نداده است بلكه به مصدر هم تأكيد نموده است كه اين كلام ، كلام كاملى به معناى صريح لفظ تكلّم مىباشد ؛ توجّه اكيد بر ايجاد تكلّم در لفظ و بافت آيه واضح و روشن است . خداوند مىفرمايد :
« إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَ النَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ وَ عِيسى وَ أَيُّوبَ وَ يُونُسَ وَ هارُونَ وَ سُلَيْمانَ وَ آتَيْنا داوُدَ زَبُوراً . وَ رُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَ رُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَ كَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً »
« 2 » . در اين آيات طبيعت خطاب به همهء پيامبران را كه وحى بوده است تعيين نموده ، چنانكه موسى ( ع ) را هم به « كلّم تكليما » تخصيص داده است ؛ چنانكه خطابش به داوود ، انزال كتاب از آسمان بوده است : « و آتينا داوود زبورا » . از اين عبارت فهميده مىشود كه صحيفههاى زبور همانگونه كه بودهاند نازل شدهاند نه از طريق وحى و آن را به لفظى تخصيص بخشيده است كه شيوهء خطاب را به « ايتاء » توصيف نموده است ؛ درحالىكه استعمال لفظ « وحى » را شيوهء خطاب ديگر پيامبران بيان نموده است ؛ چه آنهايى كه نامشان در قرآن آمده است و چه آنهايى كه نيامده است « 3 » .
هامش
( 1 ) - نساء ( 4 ) ، آيهء 164 : خدا با موسى آشكارا سخن گفت .
( 2 ) - همان ، آيات 163 و 164 : ما همچنان كه به نوح و پيامبران بعد از او ، وحى كرديم ؛ به تو [ نيز ] وحى كرديم . و به ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و يعقوب و أسباط و عيسى و ايوب و يونس و هارون و سليمان [ نيز ] وحى نموديم ، و به داوود زبور را بخشيديم . و پيامبرانى [ را فروفرستاديم ] كه در حقيقت [ ماجراى ] آنان را قبلا بر تو حكايت كرديم و پيامبرانى كه سرگذشت ايشان را بر تو بازگو نكردهايم .
( 3 ) - ر . ك : ابن قيم الجوزية ، بدائع الفوائد ، ج 1 ، ص 318 . براى توسّع در مسألهء مجاز ر . ك : بدائع الفوائد ، الصواعق المرسلة از ابن قيم ، تحقيق سيد ابراهيم ، دار الحديث ، قاهره 1992 ، ص 325 و 338 .