و ويژگى زبانى و گزينشهاى لفظى آن به آن مىبخشد ؟ دكتر عايشه عبد الرحمان به تفصيل دربارهء آنچه كه به قرآن مربوط است در كتاب ارزشمند الاعجاز البيانى للقرآن سخن گفته است « 1 » .
بر خلاف اين بخش از رأى زمخشرى ، وى به صراحت به معناى وجود غيب در علم بشر و آينده ، اشاره كرده است و اين خود رأى كسانى است كه سخن ابو عبيده را ضعيف مىدانستند ؛ كسانى كه ابو حيّان از آنها نقل نموده ولى از آنان نامى نبرده است .
وقتى ابو حيّان تمام اين آراء را مطرح نموده و بعد از مناقشه زبانى و استدلال در مسألهء تبادل بين معانى ظن و علم و واژگان آنها در بافتهاى مختلف ، با ردّ نظر زمخشرى چنين مىگويد : « امّا سخن او كه : آدمى امور فردا را نمىداند و تنها به گمانى بسنده مىكند ، چنين نيست بلكه آدمى بسيارى از چيزهايى را كه فردا رخ مىدهد ، مىداند و به آن قطع و جزم هم دارد نه ظنّ و گمان . . . قبل از اين سخنان ، چند سطر قبل ، سخن خود را نقض مىكند . آنجا كه مىگويد : « معناى ظن ، ترجيح دادن يكى از دو طرف مىباشد . . . چون زمينهء حدود ، واحد است » . در هر حال اگر سخن ابو حيان از جهتى درست باشد ، چنين نيست ؛ به اين اعتبار كه علم به اقامه كردن حدود خداوند توسّط ما يا عدم اقامهء آن ، از امور فراوانى نيست كه آدمى آن را در آينده بداند ؛ و گرنه آيات و دعاهاى مربوط به پيامبر ( صلى اللّه عليه و آله و سلم ) از قبيل
« وَ خُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً »
« 2 » . و
« رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا »
« 3 » و
« رَبَّنا وَ لا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ »
« 4 » چه معنايى دارند ؟ امّا علّت ايجاد اين تأثير ، چه بسا همان منطقه معنايى مشترك ميان دو لفظ باشد ؛ آنهايى كه علاوه بر تشابه تركيب ، متضمّن معناى شك مىباشند ؛ چه بسا همان قاعدهاى باشد كه ابو حيّان آن را ذكر كرده است و ما هم ذكر كردهايم كه « زمينهء حدود ، واحد است » « 5 » ، به اين معنا كه حكم ما در تفسير آيات حدود در بافتى واحد ، مرتبط به هم مىآيد . و اللّه اعلم .
هامش
( 1 ) - ر . ك : عايشة عبد الرحمان ، الاعجاز البيانى للقرآن ، مبحث دوم 1 و 2 ، چاپ دوم ، دار المعارف ، قاهره 1987 م .
( 2 ) - نساء ( 4 ) ، آيهء 28 : انسان ، ناتوان آفريده شده است .
( 3 ) - آل عمران ( 3 ) ، آيهء 8 : پروردگارا ، پس از آنكه ما را هدايت كردى ، دلهايمان را دستخوش انحراف مگردان .
( 4 ) - بقره ( 2 ) ، آيهء 286 : پروردگارا و آنچه را تاب آن نداريم بر ما تحميل مكن .
( 5 ) - البحر المحيط ، ج 2 ، ص 481 .