2 - رجاء
دور از حدس و گمان نخواهد بود اگر ابن انبارى در كتابش لفظ « رجاء » را هم از واژگان اضداد به شمار آورده باشد . با اينكه وى اين رأى را رد كرده است و با استناد به شواهدى در تأييد رأى خود آن را نقض نموده ، با اين همه لازم است به دلالت اين واژه ، به اين اعتبار كه در نظر برخى از دانشمندان از اضداد است ، و به اعتبار اينكه در نظر ابن جوزى از واژگان وجوه مىباشد - به تبيين وجوهى كه ابن انبارى انكار كرده مىپردازد - بپردازيم .
علّت ديگر پرداختن به اين واژه آن است كه چگونه دانشمندان آن را از اضداد دانستهاند و بالاخره تداخل حوزهء معنايى آن با حوزهء معنايى « ظنّ » و واژهء ديگرى از اضداد يعنى « خوف » مىباشد كه به بررسى آن هم خواهيم پرداخت . حوزهء معنايى اين سه لفظ به ويژه در كاربرد به معناى متضاد با هم تداخل دارند تا جايى كه تقريبا با تداخل آنها حوزهء معنايى واحدى را تشكيل مىدهند .
ما درپى اثبات يا نفى معناى متضاد لفظ « رجاء » نيستيم بلكه مطابق رويّهء ما كه در بررسى آيات گذشت ، از نشانههاى بافتى و دلايل بحث خواهيم كرد كه مفسّر را به ترجيح دادن يكى از معانى يا وجوه بر ديگر معانى و وجوه هدايت مىكند ؛ چنانكه به احتمالات معنايى متعدد در مواضعى كه ترجيح دادن به بافت موضوعى آيات بر ما مشكل است ، بحث خواهيم كرد .
امّا پرسش نخست ما اين است كه چگونه دانشمندان اين واژه را از واژگان اضداد به حساب آوردهاند ؟ پاسخ آن در اين متن ابن انبارى چنين آمده است « 1 » : « برخى از لغويان گفتهاند ، رجاء از اضداد است و به معناى شك ، طمع و يقين مىباشد .
اما معناى شك و طمع كه فراوان است و قابل احصاء نيست . از جمله در اين بيت از كعب بن زهير :
أرجو و آمل أن تدنو مودّتها * و ما إخال لدينا منك تنويل « 2 »
هامش
( 1 ) - الاضداد ، ص 16 تا 18 .
( 2 ) - اميد و آرزو دارم كه دوستىاش نزديك شود ولى آنچه از تو به ما مىرسد ، بخشش است .