گمان ابليس همان وعدهء او به تلاش در گمراه ساختن است . و علم خداوند در برابر آن گمان هم ، تأكيد بر ناتوانى ابليس ، از گمراه ساختن گروه سوم مىباشد .
پس گمان ابليس همان پندار و تلاش براى تحقق بخشيدن وعده است . تصديق گمان هم موفقيّتى است كه در تلاش با مردم سبأ كسب نموده است . لفظ تصديق در اينجا « صدّق عليهم إبليس ظنّه » همان قوىترين نشانهء بافتى است و علم نيازى به مصداق ندارد و حال آن كه شك و پندار چنين هستند .
4 - آيهاى در داستان فرعون :
« وَ قالَ فِرْعَوْنُ يا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ . أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ إِلى إِلهِ مُوسى وَ إِنِّي لَأَظُنُّهُ كاذِباً . وَ كَذلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَ ما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبابٍ »
« 1 » . و در بافتى ديگر در همين موضوع چنين آمده است :
« فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى وَ إِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ »
« 2 » . چرا فرعون تلاش مىكند تا خداى موسى ( ع ) را به چشم سر ببيند و حال آنكه يقين دارد موسى ( ع ) دروغگوست و اين خدا وجود ندارد ؟ ممكن نيست كه « ظن » در اينجا به معناى يقين باشد .
در موضع ديگرى در همين موضوع چنين فرموده است :
5 -
« وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يا مُوسى مَسْحُوراً . قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ بَصائِرَ وَ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً »
« 3 »
هامش
( 1 ) - غافر ( 40 ) ، آيهء 36 و 37 : و فرعون گفت : اى هامان ، براى من كوشكى بلند بساز ، شايد من به آن راهها برسم ؛ راههاى ( دستيابى به ) آسمانها ، تا از خداى موسى اطلاع حاصل كنم و من او را سخت دروغپرداز مىپندارم . و اين گونه براى فرعون ، زشتى كارش آراسته شد و از راه ( راست ) بازماند و نيرنگ فرعون جز به تباهى نينجاميد .
( 2 ) - قصص ( 28 ) ، آيهء 38 : و برجى ( بلند ) براى من بساز ، شايد به ( حال ) خداى موسى اطلاع يابم ، و من جدّا او را از دروغگويان مىپندارم .
( 3 ) - إسراء ( 17 ) ، آيهء 101 و 102 : و در حقيقت ما به موسى نه نشانهء آشكار داديم - پس ، از فرزندان اسرائيل بپرس - آنگاه كه نزد آنان آمد ، و فرعون به او گفت : اى موسى من جدا تو را افسون شده مىپندارم . گفت : قطعا مىدانى كه اين ( نشانهها ) را كه باعث بينشهاست ، جز پروردگار آسمانها و زمين نازل نكرده است ، و راستى اى فرعون تو را تباه شده مىپندارم .