بافت ديگر همين داستان چنين است :
« قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ . إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ . قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ . إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ . قالَ فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ
. « 1 »
با مراجعه به بافت درمىيابيم كه « ظن » در آن بخشى از داستانى است كه مىتوان آن را يكى از نمونههاى تطبيقى « آنچه كه بعد از اين رخ داد » يعنى تلاشهاى هميشگى شيطان به حساب آورد . مثلا ناسپاسى مردم سبأ نسبت به نعمت پروردگارشان و رويگردانى آنها تنها نوعى اجابت به نداى شيطان و تلاشهاى او در گمراه ساختن آنها بوده است :
« وَ ما كانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْها فِي شَكٍّ »
« 2 » . اگر هر دو قصه را بر يكديگر تطبيق كنيم ، قصّهء شيطان به اعتبار اينكه موضوع اصلى « 3 » است در قرآن ، تطبيقها يا بررسيهاى متعددى در قرآن نسبت به آن تكرار شده است . شخصيّتهاى اين موضوع سه تا هستند :
1 - شيطان 2 - گمراهانى كه از او تبعيّت كردند . 3 - بندگان خالص خداوند .
آنگاه با توجه به نقشهاى اين گروهها كه با صفات مذكور هر يك در قرآن تناسب دارد ، درمىيابيم شيطان ، چنانكه گفته مىشود ، همان عقل تدبيرگر است و مردم سبأهم گروه دوم ( گمراهان ) و گروه سوم ( بندگان خالص خداوند ) كه در آيه
« إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ »
به آن اشاره شده و اينها كسانى هستند كه از نداى شيطان روى برگرداندند و گمانش بر آنها تأييد نشد .
هامش
خالص تو از ميان آنان را . فرمود : اين راهى است ( كه ) به سوى من منتهى مىشود . در حقيقت تو را بر بندگان من تسلّطى نيست ، مگر كسانى از گمراهان كه تو را پيروى كنند . و قطعا وعدهگاه همهء آنان دوزخ است .
( 1 ) - ص ( 38 ) ، آيهء 80 تا 85 : فرمود : در حقيقت تو از مهلتيافتگانى تا روز معين معلوم . ( شيطان ) گفت : پس به عزت تو سوگند كه همگى را جدا از راه به درمىبرم . مگر آن بندگان پاكدل تو را . فرمود : حق ( از من ) است و حق را مىگويم . هر آينه جهنم را از تو و از هركس از آنان كه تو را پيروى كند ، از همگىشان خواهم انباشت .
( 2 ) - سبأ ( 34 ) ، آيهء 21 : و شيطان را بر آنان تسلّطى نبود ، جز آنكه كسى را كه به آخرت ايمان دارد از كسى كه دربارهء آن در ترديد است بازشناسيم .
( 3 ) -Theme.