جايز بود - و تصديق و تأكيد اين « ظنّ » يا نفى آن و تبرئهء پيامبر از او به جاى « فغفرنا له » همان استجابت و آمرزش طلبى اوست كه بر درك و آگاهى وى از فتنه مبتنى است و از اين دو حالت به واژهء « ظنّ » تعبير شده است .
در آيهء نخست ، پذيرش توبهء آنها توسط خداوند ، دليلى است بر درستى توبه و استقرار توبه در جانشان ؛ آنها حقيقتا توبه كردند يعنى ظنّ آنها « أن لا ملجأ من اللّه الّا اليه » شك و ترديد نيست بلكه يقين و عمل مىباشد و بنا به آنچه كه خداوند به هر تائب راستين از بندگانش وعده داده است ، اقتضاى آمرزش براى آنها دارد .
با اين نگرش ، علّت ترجيح دادن معناى يقين در اين مجموعه ، همراه علّت ترجيح آن در آيات مجموعهء نخستين ، همان درستى مفعول ظن است ؛ يعنى وقوع فعل ظنّ بر يكى از امور ثابت و محقّق به سبب عقيده يا به سبب پياپى آمدن حوادثى كه بافت بر آن دلالت دارد ، مىباشد .
مجموعهء سوم
علت درستى يك معنا بر ديگر معانى ، در آيات گروه سوم ، از بافتهايى كه در آن ظنّ به معناى يقين تفسير شده است ، محقّق نيست . از جمله آيات زير :
1 -
فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ وَ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ »
« 1 » .
2 -
« إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَ الْأَنْعامُ حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّيَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها أَتاها أَمْرُنا لَيْلًا أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصِيداً كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ
هامش
( 1 ) - بقره ( 2 ) ، آيهء 230 : و اگر [ شوهر براى بار سوم ] او را طلاق گفت پس از آن ، ديگر آن زن براى او حلال نيست تا اينكه با شوهرى غير از او ازدواج كند [ و با او همخوابگى نمايد ] پس اگر [ شوهر دوم ] وى را طلاق گفت اگر آن دو [ همسر سابق ] پندارند كه حدود خدا را برپا مىدارند گناهى بر آن دو نيست كه به يكديگر بازگردند و اينها حدود احكام الهى است كه آن را براى قومى كه مىدانند بيان مىكند .