انسانى در آن خطا نمىكند ، چون بسيار به آخرت نزديك است تا به دنيا .
در حديث صحيح آمده است كه مضمون آن چنين است ؛ هر انسانى در آن لحظه سرانجام خود را مىشناسد .
امّا « ظنّ » نخست در مجموعهء شمارهء 3 ، همچنان دو وجه در آن در حال نزاع هستند ، امّا ما نمىتوانيم از بافت موضوعى غفلت ورزيم و تصوير كامل و عام در قرآن با همهء جزئيات آمده در آن و پراكنده در اجزاى آن ، تصوير حال كافران در رستاخيز است ؛ جزئيات اين تصوير تأكيد دارند كه آنها آگاهى كامل از سرنوشت و فرجام كارشان خواهند داشت :
« ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ
« 1 »
. . . »
اما چرا نزاع اين دو وجه استمرار دارد و خود متن در بافت كلى و قرائت متصّل آن ، براى ما پاسخ را آماده مىنمايد و يا در موضع ديگر در اين نزاع جدايى افكنده مىشود . چون آنها به علم يقين خواهند داشت و جهنّم را خواهند ديد و به عين يقين هم آن را خواهند ديد .
« ظنّ » لفظى با وجوه متعدد باقى مىماند و شايد در بافت لفظى ديگر با نشانه باشد كه ما را به ترجيح دادن وجهى بر وجه ديگر سوق دهد . اين سخن هم نهايى نيست .
اما قسم دوم از اين مجموعه ، آيهء 5 و 6 :
5 -
« لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ ما كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ . وَ عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ »
« 2 » .
هامش
( 1 ) - مطففين ( 83 ) ، آيهء 17 : پس به ايشان گفته خواهد شد : « اين همان است كه آن را دروغ مىگرفتيد » .
( 2 ) - توبه ( 9 ) ، آيهء 117 و 118 : به يقين خدا بر پيامبر و مهاجران و انصار كه در آن ساعت دشوار از او پيروى كردند ببخشود و بعد از آنكه چيزى نمانده بود كه دلهاى دستهاى از آنان منحرف شود . باز بر ايشان ببخشود ، چرا كه او نسبت به آنان مهربان و رحيم است .
و نيز بر آن سه تن كه بر جاى مانده بودند [ و قبول توبهء آنان به تعويق افتاده ] تا آنجا كه زمين با همه فراخىاش بر آنان تنگ گرديد و از خود به تنگ آمدند و دانستند كه پناهى از خدا جز به سوى او نيست پس خدا به آنان توفيق توبه داده تا توبه كنند بىترديد خدا همان توبهپذير مهربان است .