در حديث پيامبر ( ص ) آمده است : « اگر شيطانها بر اطراف قلب آدمى حلقه نمىزدند ، به ملكوت آسمانها مىنگريستند . » بيان معقول و روشنگر حكمت خالقى كه آدمى را به اين حالت آفريد ، عقل است ، كه در آن نور حكمت است ؛ و نفس ، كه در آن ظلمت فريب و شهوت . چه زيبا و درست گفته است ابو طالب مكّى ، وقتى به بررسى اين انديشه مىپردازد ، كه : « خداوند جسم را مكانى براى اجراى احكامش و محل نفوذ مشيّت خويش در مبانى حكمتش قرار داد ؛ و عقل را مركب خير و شر ، كه با آن دو در خزانهء جسم جريان مىيابد ، چون محلّ تكليف و موضع اقدام و عمل و علّت شناخت است : و معانى عقل ، به شكل انسان ، يعنى لذّت بهشت و عذاب جهنّم به جسم ، برمىگردد . پس ، عقل هميشه وجود دارد ولى بنده از عقل مىگريزد ؛ و شهوت هم او را ترك نمىكند ، ولى نفس از شهوت دور مىشود . اگر عكس اين بود ، مايهء سستى حجّت خداوند و برهان او بود ؛ چون عقل شاهد حجّت است و شهوت در نفس به جاى آزمايش و امتحان ؛ و نيّت در قلب ، راه حجّت است .
و اين ، اصل و علّت جزا و پاداش امر و نهى مىباشد . پس عقل مايهء تشخيص است و بر تشخيص حسن و قبح آفريده شده و نفس هم بر شهوت و فرمان بردن از هوا و خواهش . اين ، بهرهء نفس از بخشش خداوند است و هدايت آن دو به هدايت و گمراهى ؛ و بهرهء آن دو از كتاب و قسمت آنها از خداوند . »
معنا شناسى واژگان قرآن (فرهنگ اصطلاحات قرآنى) (فارسى) — صفحة 637
مساهمون: صالح عضيمة
ص٦٣٧