است ؛ او مىگويد : « نفس ، تو را به چيزى فرامىخواند ، آن قدر اصرار مىكند تا به مرادش برسد ؛ جز اين كه مجاهدهء راستين استمرار داشته باشد ، و باز همچنان خواهد آمد . امّا شيطان هرگاه تو را به لغزش فرابخواند و با ترك آن عمل با او مخالفت كنى ، تو را به لغزشى ديگر فرامىخواند ، چون تمام مخالفتها براى او يكسان است و قصد او اين است كه پيوسته به لغزش فراخواند ، و در پى تعيين لغزشى خاص نيست . » اين سخن اشاره دارد به اين كه ، شيطان هرگاه براى گمراهى عارض شود ، نفس را راه رسيدن آن انتخاب مىكند و گمراه سازى خود را در وسوسههاى نفس عملى مىسازد ؛ و اگر در حيلههايش موفّق شود ، باز نجات او هم بهواسطهء نفس است . قرآن كريم در اين باره چه خوب گفته است :
إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً
« 1 » .
فيض كاشانى در خلال بين خواطر ، به مراحل و درجاتى كه از آن مىگذرد تا واقعيّت يابد - كه گاهى خير است و گاهى شر - اشاره كرده ، مىگويد : « خواطر آنهايىاند كه افكار و اذكار در آن عارض مىشوند ، يا از طريق تجدّد و يا از طريق تذكّر . خواطر همان محرّكهاى ارادههايند ، چون نيّت و عزم و ارادهء لا محاله بعد از امر نيّت شده در خاطر است . مبدأ افعال ، خواطرند و سپس اين انديشه و خيال موجب تحريك ميل مىشود و ميل هم موجب تحريك نيّت و اراده ، و اراده و نيّت موجب تحريك اعضا . خواطرى كه موجب تحريك ميل مىشوند ، به دو دسته تقسيم مىشوند : آنهايى كه به شر فرامىخوانند - يعنى آنچه در آخرت ضرر مىرساند ؛ و آنهايى كه به خير فرامىخوانند - يعنى در آخرت موجب سود و منفعت است . اين دو ، دو خاطر و انديشهء متفاوتند ؛ كه خاطر پسنديده را الهام ، و ناپسند را وسوسه گويند . و علّت خاطر و انديشهاى كه به خير فرامىخواند ، فرشته نام دارد ؛ و علّت فراخواننده به شر ، شيطان ؛ و لطفى كه بهواسطهء آن قلب آمادهء پذيرش الهام ملك مىگردد ، توفيق . و آنچه بهواسطهء آن موجب پذيرش وسوسهء شيطان مىگردد ، اغوا و خذلان . و فرشته عبارت است از : موجودى كه خداوند او را براى خيررسانى و افادهء علم و كشف حق و وعدهء به نيكى آفريده است . و شيطان ، موجودى است كه كارش به بدى وعده دادن ، به زشتى امر كردن و در
هامش
( 1 ) - نساء ( 4 ) آيهء 76 : نيرنگ شيطان ( در نهايت ) ضعيف است .