مىزند و راهش را به سوى قلب مىگيرد . و مراد از قلب در اينجا ، عقل است ؛ چنان كه در آيهء
لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِيدٌ
« 1 » نيز به معناى عقل است و صحيح نيست كه مراد ، اين قطعهء قرار گرفته در سمت چپ انسان يا حيوان باشد . قشيرى بعد از اين تقسيم به بيان نشانهء خاص هريك مىپردازد ، كه بهوسيلهء آن شناخته مىشود و تشخيص بين هريك آسان مىگردد تا جايى كه انسان در فهم خواطير خير و شر به يقين مىرسد كه از يكى پيروى كند و از ديگرى بپرهيزد . او مىگويد : « اگر از جانب فرشته باشد درستى آن با سازگارى با علم فهميده مىشود ؛ لذا مىگويند : هر انديشهاى كه ظاهر به آن گواهى ندهد ، باطل است ؛ و اگر از جانب شيطان باشد ، بيشتر آن به گناه فرامىخواند ؛ و اگر از جانب نفس ، به پيروى از هواى نفس و احساس تكبّر يا يكى از خصلتهاى نفسانى سوق مىدهد . » در ادامه ، با بيانى روشن به اين كه ، نفس منبع وسوسهها و قلب منبع الهام است ، مىگويد : « بزرگان صوفيّه بر يك نظرند كه ، نفس راست نمىگويد و قلب هم دروغ نمىزند . برخى از بزرگان صوفيّه گفتهاند : نفس تو راست نمىگويد و قلب تو هم دروغ نمىزند ؛ و اگر همهء تلاشت را به كارگيرى تا روح تو با تو سخن بگويد ، تو را مخاطب قرار نخواهد داد . »
پيداست كه بين الهام و وسوسه تفاوت است ؛ زمانى كه الهام رخ مىدهد انسان به انديشه كردن نياز ندارد ، بلكه همراه با آرامش و اطمينان و سكينه و وضوح است ، امّا زمانى كه وسوسه وارد مىشود ، باد پريشانى و شك و ترديد در نفس ، وزيدن مىگيرد و انبوهى از ترس و ابهام با خود آورده ، نمىداند در چه وضعيّتى استقرار يابد و به كدام پناهگاه ، پناه برد .
از اين رو ، مجاهدهء با نفس موجب رهايى نفس از اين وسوسهها مىشود ، كه از مهمترين و بزرگترين اعمال ، از حيث اهميّت در حركت آدمى در دنيا به شمار مىرود . البتّه مجاهدهء تنها وافى به غرض نيست ، اگر عنايت الهى آن را از لطف و رحمت حفظ ننمايد . لذا گفتهاند : « آن كه وسوسههاى نفسش به صدق مجاهده آرام گرفت ، زبان قلبش به حكم رنجى كه كشيده است ، گويا مىگردد . »
قشيرى مىگويد ، جنيد بين وسوسههاى نفس و وسوسههاى شيطان تفاوت قائل
هامش
( 1 ) - ق ( 50 ) آيهء 37 : براى هر صاحبدل و حق نيوشى كه خود به گواهى ايستد ، عبرتى است .