صعود بيشتر باشد ، سقوط از آن خطرناكتر خواهد بود : پس ، عاقل بايد هنگام صعود به درجات دنيا به فكر شدّت فرود از آن هم باشد و زياد بالا نرود و به قدر ضرورت و نياز اكتفا نمايد .
انحراف از حق و اعتقادهاى فاسد ، از معانى آشكار آن در آياتى از قرآن است ، مثل :
وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا كَثِيراً
« 1 » . و آيهء
وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ
« 2 » ؛ و
أَ فَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ
« 3 » ؛
فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ
« 4 » . هيچ كس شك ندارد كه پيدايش عقايد باطل به علل زيادى برمىگردد ، از جمله جهل كه اشاره شده است :
بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ
« 5 » . و تزوير و تحريف براى اغراضى پوچ و انگيزههاى احمقانه :
يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ
« 6 » . و تعصّب جاهلانه ، كه از پدران و نياكان عقايدى را به ارث بردهاند كه عادتهايى ريشهدار در آنها گرويده و نمىتوانند آن را ترك كنند و توان دورى از آنها را هم ندارند ؛ و ديگر اسباب و انگيزههايى كه بر اهل بصيرت پوشيده نيست . راغب با تعليل كاربرد كلمهء هوى به صورت جمع در آيات پيشين مىگويد : « خداوند آن را به صيغهء جمع آورده است تا هشدار دهد كه ، هواى نفس هريك از افراد متفاوت است ، و هواى هريك هم پايانپذير نيست ، چون پيروى از هواى نفس نهايت گمراهى و سرگردانى است . »
چه خوب فرمود امام على ( ع ) : « ترسناكترين چيزى كه از آن بر شما بيم دارم دو چيز
هامش
( 1 ) - مائده ( 5 ) آيهء 77 : و از پى هوسهاى گروهى كه پيش از اين گمراه گشتند و بسيارى [ از مردم ] را گمراه كردند ، پيروى مكنيد .
( 2 ) - بقره ( 2 ) آيهء 145 : اگر از هوسهاى ايشان پيروى كنى ، در آن صورت ، جدّا از ستمكاران خواهى بود .
( 3 ) - محمد ( 47 ) آيهء 14 : آيا كسى كه بر حجّتى از جانب پروردگار خويش است چون كسى است كه بدى كردارش براى او زيبا جلوه داده شده و هوسهاى خود را پيروى كردهاند .
( 4 ) - قصص ( 28 ) آيهء 50 : پس اگر تو را اجابت نكردند ، بدان كه فقط هوسهاى خود را پيروى مىكنند .
( 5 ) - روم ( 30 ) آيهء 29 : نه [ اين چنين نيست ] بلكه كسانى كه ستم كردهاند بدون هيچ گونه دانشى هوسهاى خود را پيروى كردهاند .
( 6 ) - نساء ( 4 ) آيهء 46 : كلمات را از جاهاى خود برمىگردانند .