عيب نگيريد كه آنها هم بر شما عيب مىگيرند و در نتيجه در حكم كسى خواهيد بود كه عيب خود كرده است . نويسندهء مجمع البيان از قول ليث دربارهء تفاوت همزة و لمزة آورده است :
« همزة كسى است كه در پشت سر ، تو را عيب مىكند ؛ و لمزة كسى است كه در روبهرو . » از ديگران هم نقل كرده است كه : « همزه كسى است كه با لفظ زشت همنشين خود را مىآزارد ، و لمزه كسى است كه چشم خود را بر او كج مىكند و با سر و چشم اشاره مىكند . » در الفروق اللغويه ابو هلال ، به نقل از مبرّد آمده است : « همز يعنى اين كه انسان با لفظى زشت به طورى كه شنيده نشود ، طعنه زند ، يا او را به امر زشتى تشويق يا تأييد كند . لمز از همز آشكارتر است . در قرآن آمده است :
هَمَزاتِ الشَّياطِينِ
« 1 » . و نگفته است : « لمزات » ، چون كيد شيطان پنهانى است . »
در تفسير روح المعانى آلوسى ، در تفسير آيهء
وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ
« 2 » آمده است : اين آيه بنابه روايت ابن ابى حاتم از طريق ابن اسحاق و عثمان بن عمر ، دربارهء ابى بن خلف ، و بنابه روايت سدّى ، دربارهء ابى بن عمرو ثقفى مشهور به اخنس بن شريق نازل شده است كه بسيار اهل غيبت بود . و بنا به قول ابن اسحاق ، دربارهء اميّة بن خلف جمحى نازل شد كه بر پيامبر ( ص ) عيب مىگرفت . و بنابه روايت ابن جرير و ديگران ، به نقل از مجاهد ، دربارهء جميل بن عامر بوده است . و بنابه روايتى دربارهء وليد بن مغيره و غيبت او از پيامبر ( ص ) كه منزلت حضرت را پايين آورد ؛ و يا به قولى دربارهء عاص بن وائل نازل شده است .
در تفسير قمى آمده است : « همزه كسى است كه با چشم و ابرو به مردم اشاره مىكند و فقيران را حقير مىپندارد . » و دربارهء لمزه آمده است : « كسى است كه هرگاه فقيرى را بيند ، گردن و سرش را برمىگرداند و خشمگين مىشود . » چه خوب روايت كرده است علّامه طباطبايى كه در تفسير اين آيه ، بين جمع مال و امور دنيا و همز و لمز ارتباط برقرار مىسازد .
چون غريزهء حبّ بقا ، آدمى را به جمع مال و شمردن آن وامىدارد ، و جمع مال و شمارش آن و استغنايى كه احساس كرد وى را به سركشى و برترىجويى نسبت به ديگران فراخوانده ، استكبار و تجاوز براى وى ، انواع مختلف عيبجويى و طعنه زدن را به همراه مىآورد .
هامش
( 1 ) - مؤمنون ( 23 ) آيهء 97 : وسوسههاى شيطانها .
( 2 ) - همزه ( 104 ) آيهء 1 : واى بر هر بدگوى عيبجويى !