( همز و لمز ) طعنه زدن و عيبجويى كردن
اصل همز همان فشردن و شكستن است . در مفردات راغب آمده است : « همزت الشئ فى كفّى » ؛ يعنى عصارهء آن را گرفتم ؛ و « همز الانسان فى اغتيابه » . در قرآن آمده است :
هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ
« 1 » گفته مىشود : « رجل هامز و همّاز و همزة . » مىفرمايد :
وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ
« 2 » .
همزه چنانچه در مجمع البيان آمده است : « الكثير الطعن على غيره به غير حق » ، « العائب له بما ليس بعيب . » ( كسى كه به ناحق بر ديگرى طعنه مىزند و بر او چيزى را عيب مىگيرد كه عيب نيست . » در مختار الصحاح رازى آمده است : « همز مثل لمز است از حيث وزن و معنا و هامز و همّاز و عيّاب . گفته مىشود : رجل همزه و امرأة همزه . »
لمز هم همان عيب است و اصل آن بنا به قول رازى « اشاره به چشم و مانند آن است . » و به نظر راغب « غيبت كردن و در پى عيبها بودن است . » در قرآن آمده است :
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ
« 3 » ؛
الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ
« 4 » . و معناى آيهء
وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ
« 5 » ، يعنى بر مردم
هامش
( 1 ) - قلم ( 68 ) آيهء 11 : عيبجوست و براى هر خبرچينى گام برمىدارد .
( 2 ) - همزه ( 104 ) آيهء 1 : واى بر هر بدگوى عيبجويى !
( 3 ) - توبه ( 9 ) آيهء 58 : و برخى از آنان در [ تقسيم ] صدقات بر تو خرده مىگيرند .
( 4 ) - همان ، آيهء 79 : كسانى كه بر مؤمنانى كه [ افزون بر صدقه واجب ] از روى ميل صدقات [ مستحب نيز ] مىدهند ، عيب مىگيرند .
( 5 ) - حجرات ( 49 ) آيهء 11 : و از يكديگر عيب مگيريد .