دوم داخل مىشود و حتّى خانهء سوم و يا بيشتر ، همان نور است كه خودبهخود ظاهر و براى غير خود ، ظاهركننده است و حتّى وجودهاى مادّى ، به اعتقاد مكتب اشراق يعنى تاريكيها و ظلمات هم ، همگى نورند چون به ذات خود ظاهر و وجودهايىاند كه ماهيّات خود را ظاهر مىسازند . و حتّى خود مادّه كه ظلمتترين و موّحشترين است - كه به نظر گذشتگان به ظلمت و جهنّم توصيف مىشد - نورند ، و آنها را همان گونه كه بودند ، توصيف كردند ؛ چون حجابها ميان آنها و منبع نور و نور الانوار ، زياد بود .
وى در شرح آيهء نور مىگويد : وجود داراى سه مرتبه است . وجود حق ، وجود مطلق و وجود مقيّد . وجود حق همان خداوند است ، و وجود مطلق فعل ، و مقيّد أثر اوست . و نور آسمانها و زمين - كه در سراسر آن دو نافذ است و در باطن ساكنان ملكوت و اعماق ساكنان ناسوت جريان دارد و همان گونه كه مرواريد سفيد كه ذرّات غبار از آن جدا نمىگردد ، به واسطهء آن نور مىدهد - همان وجود مطلق است ، و وجه او ، كه در دعاى كميل به آن اشاره شده است :
« و بنور وجهك الّذي أضاء به كلّ شىء »
و سايه گستردهء اوست كه در آيهء
أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ
« 1 » به آن اشاره شده است . و نور تابان از صبح أزل مىباشد كه آثار آن بر وجود آشكار و در دعاى كميل هم آمده است . پس وجود حق عطاكنندهء نورى است كه همان وجود مطلق آسمانها و زمين است ، كه وجودهاى مقيدند .
شيخ صدوق در توحيد روايت مىكند ، عبّاس بن هلال از امام رضا ( ع ) دربارهء آيهء ،
اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
پرسيد ؛ و فرمود : « هادى اهل آسمان و زمين است . » و در روايت برقى آمده است : « آنهايى را كه در آسمانند و آنهايى كه در زمين ، هدايت مىكند . » منظور از هدايت در اينجا ، معناى فراگير آن است ؛ يعنى پيدايش هر موجود در آسمانها و زمين به آن گونه كه شايستهء اوست ، و سوق دادن وى به كمال همراه با اسباب و شرايط وضع شده براى او . از شرح علّامهء طباطبايى بر اين حديث چنين فهميده مىشود كه ، مراد از هدايت ، گاهى هدايت خاص به سوى سعادت دينى است ؛ و گاهى مراد ، هدايت عام مىباشد ؛ يعنى رساندن هر شىء به كمالش .
هامش
( 1 ) - فرقان ( 25 ) آيهء 45 : آيا نديدهاى كه پروردگارت چگونه سايه را گسترده است ؟