مصداق كامل نور باشند ، پس وجود و نورى وجود دارند كه اشياء بهواسطهء آن توصيف مىشوند و آن ، وجود آنها و نور به عاريت گرفتهء آنهاست كه از خداوند اخذ شده ، و وجود نور دائم به ذات خود ، موجب ايجاد و روشنايى اشياء مىگردد . پس خداوند سبحان نور است ، كه بهواسطهء آن آسمانها و زمين ظهور مىيابند ، و اين است مراد
اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
كه نور به آسمانها و زمين اضافه و سپس محمول اسم جلالهء اللّه واقع شده است .
بنابراين ، شايسته است سخن آن كه مىگويد « خدا منوّركنندهء آسمانها و زمين است » چنين تفسير شود . عمدهء غرض آن ، اين است كه مراد از نور ، نور مستعار قائم به آنها نيست ؛ آن وجودى است كه خداوند بلند مرتبه و مقدّس بر آنها حكم مىكند .
از اين مطلب چنين برداشت مىشود كه ، خداوند براى هيچ شيئى از اشياء مجهول نيست ، چون ظهور هر شىء براى خود يا غير خود ، همان اظهار آن توسط خداوند است ؛ و او به ذات خود قبل از آن شىء ظاهر است . به اين حقيقت ، آيهء
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِيحَهُ
« 1 » اشاره دارد . چون تسبيح و علم به آن ، و نماز با جهل براى كسى كه براى او نماز مىگزارند و تسبيح مىكنند ، معنا ندارد ؛ مثل آيهء
وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ
« 2 » . پس روشن شد كه مراد از نور در آيهء
« اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ »
، نور خداوند است ، از آن حيث كه از او نور عام و فراگيرى كه هر چيز بهواسطهء آن روشن مىگردد ، طلوع مىكند ؛ و او مساوى است با وجود هر چيز و ظهورش براى خود و ديگرى ، و اين همان رحمت عام است .
در دعاى جوشن كبير آمده است :
« يا نور النّور »
، كه ملّاهادى سبزوارى آن را به مراتب وجود از حقايق و ظرافتها و ارواح و اشّعه و سايهها كه همه نورند ، شرح كرده است ؛ حتّى در اشباح مادّى و سايههاى امور پست ؛ چون همان گونه كه شعاع شعاعى كه از خانهء اوّل به خانهء
هامش
( 1 ) - نور ( 24 ) آيهء 41 : آيا ندانستهاى كه هر كه و هرچه در آسمانها و زمين است براى خدا تسبيح مىگويند .
پرندگان نيز در حالى كه در آسمان پرگشودهاند [ تسبيح او مىگويند ] همه ستايش و نيايش خود را مىدانند .
( 2 ) - اسراء ( 17 ) آيهء 44 : و هيچ چيز نيست مگر اين كه در حال ستايش ، تسبيح او مىگويد ؛ ولى شما تسبيح آنها را درنمىيابيد .