در وجود ، تخلّف و اختلافى راه ندارد . »
هريك از اشياء با اشياى ديگر روابطى حقيقى دارد و ميان آن و آثار و غايتهايى كه در پى آنهاست ، راه يا راههايى خاص است كه براى رسيدن به غايت خود و تأثير ويژه از آن ، آنها را مىپيمايد . همچنين است غايتها و مقصدهاى وجودى كه زمانى به آن مىرسد كه از راههاى خاص آن و راههاى مربوط به آن بگذرد ؛ براى مثال ، دانه زمانى درخت مىشود كه در توان آن باشد و راههاى منجر به آن بهواسطهء اسباب و شرايط ويژهء آن را بپيمايد . همچنين درخت زمانى ميوه مىدهد كه ميوه دادن در آن باشد . پس هر سبب به مسبّب خود منجر مىشود :
« وَ الْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً . »
عقل و حس به اين امر گواهى مىدهند ، مگر اين كه قانون فراگير عليّت دچار اختلال گردد .
اگر اين چنين باشد ، پس آفرينش ، هر چيز را به غايت خاصّى هدايت مىكند و به غير آن رهنمون نمىسازد ؛ و هر غايتى را هم از طريقى خاص هدايت مىكند كه به غير آن هدايت نمىكند ؛ اين همان صنع متقن خداوند است . پس هر سلسله از سلسلههاى وجودى كه به غايت و تأثيرى منجر مىشود - اگر تبديل يكى از آن حلقهها را فرض كنيم - حتما تبديل اثر آن را ايجاب مىكند . اين ، در امور تكوينى است و در امور غير تكوينى ، اعتبارهاى اجتماعى و مقامهايى كه در آن هست ، و افعالى كه از آن صادر مىشود ، همه به آثار و غايتهايى مرتبطند كه از آن ، همان آثار و غايتها به وجود مىآيد و اينها هم از آن به وجود مىآيند ؛ پس تربيت نيكو تنها از مربّى شايسته محقّق مىشود و بر تربيت مربّى فاسد هم تأثير فاسد پديد مىآيد ، هرچند تظاهر به صلاح كند و در تربيت خود راه درست را برود ، و بر فساد پنهان در نفسش صدها پرده و هزاران حجاب بزند ؛ همچنين است حاكم ستمگر در حكومت و قاضيى كه بر مسند قضا بدون شايستگى تكيه زده باشد ، و يا هركس كه داراى منصبى اجتماعى از راه غير مشروع باشد ، و يا هر فعلى كه به گونهاى باطل باشد ، آنگاه كه به حق شبيه باشد و جاى فعل حق را بگيرد و يا سخن باطل كه جاى سخن حق را بگيرد ؛ مثلا خيانت جاى امانت و بدى جاى نيكى و مكر جاى نصيحت و دروغ جاى راستى را بگيرد . هريك از اينها اثرشان ظاهر خواهد شد و ادامه نخواهند يافت ، هرچند كه چند صباحى مايهء اشتباه شوند و لباس راستى و