سبك ، و مرگ خواب سنگينى است . و لذا خداوند آن را توفّى ناميده است :
وَ هُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ
« 1 » ؛
اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَ الَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها
« 2 » . در معناى آيهء
إِنَّكَ مَيِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ
« 3 » ، آورده است : اشاره به جدايى روح از بدن ندارد ، بلكه اشاره است به اين كه در هر حال ضعف و نقص آدمى را فرامىگيرد ؛ و تا زمانى كه انسان در دنياست ، به تدريج از بين مىرود .
ملّاهادى سبزوارى ، مرگ را دو نوع مىداند : مرگ طبيعى ، كه همان متلاشى شدن بدن با جدايى روح از بدن است ؛ مرگ اختيارى ، كه همان كشتن هواى نفس و از بين بردن آن است ؛ چنانچه در حديث هم آمده است : « پيش از آن كه بميريد ، بميريد و قبل از اين كه مورد حساب واقع شويد به حساب خود برسيد . » از امام صادق ( ع ) روايت شده است : « مرگ همان توبه است . » خداوند مىفرمايد :
فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ
« 4 » ؛ كسى كه توبه مىكند ، در حقيقت نفسش را كشته است و آن را به ذات مقدس زنده نموده ؛ و اين معناى سخن افلاطون است كه مىگفت : « به ارادهات بمير ، تا به طبيعت زنده گردى . » ملّاهادى پس از اين مىگويد : « عرفا مرگ را چهار نوع مىدانند : 1 - مرگ سرخ ، كه همان مخالفت با هواى نفس است و جهاد اكبر نام دارد . 2 - مرگ سپيد ، كه همان گرسنگى است ، چون بهوسيلهء آن باطن را نورانى و قلب را سپيد مىگرداند . 3 - مرگ سبز ، كه پوشيدن آنچه كه عورت را مىپوشاند و نماز با آن درست است ؛ و به خاطر رونق و سرسبزى زندگى صاحبش به قناعت ، سبز ناميده شده است . 4 - مرگ سياه ، كه تحمّل آزار خلق و صبر بر احوال و رفتارشان در معاشرت ، مىباشد . ابن عربى و ديگر اهل ذوق و كشف ، سخنان زيادى در اين باب دارند كه مراجعهء به آنها مايهء غنىسازى روح و انديشه است ؛ دارايى يعنى همين .
هامش
( 1 ) - انعام ( 6 ) آيهء 60 : و اوست كه شبانگاه روح شما را [ به هنگام خواب ] مىگيرد .
( 2 ) - زمر ( 39 ) آيهء 42 : خدا روح مردم را هنگام مرگشان به تمامى بازمىستاند ، و نيز روحى را كه در موقع خوابش نمرده است [ قبض مىكند ] .
( 3 ) - همان ، آيهء 30 : قطعا تو خواهى مرد و آنان نيز خواهند مرد .
( 4 ) - بقره ( 2 ) آيهء 54 : پس به درگاه آفرينندهء خود توبه كنيد ، و [ خطاكاران ] خودتان را به قتل رسانيد .