آن را مىطلبيدند و دوستش مىداشتند ، و حتّى بيشتر از آنچه كه عاقل دورانديش ، دارو را براى دفع بيمارى و جلب سلامت مىخواهد . » امام هادى ( ع ) بر يكى از اصحاب بيمارش وارد شد كه مىگريست و از مرگ مىناليد . فرمود : « از مرگ مىترسى چون آن را نمىشناسى ؛ اگر بدانى كه بهواسطهء كثرت كثافت و چرك و زخم و گرى ، كثيف و آلوده شدهاى و شستشو در حمام همهء آنها را از بين مىبرد ، نمىخواهى وارد آن شوى و يا بر آن حالت مىمانى ؟ » گفت : چرا دوست دارم . فرمود : « مرگ همان حمام است و آخرين چيزى است كه گناهانت را پاك مىسازد و زشتيهايت را مىزدايد . وقتى وارد آن مىشوى ، از هر غم و اندوه و آزار نجات مىيابى و به شادى و سرور خواهى رسيد . »
در قرآن ، معانيى ديگر جز آنچه گفتيم ، دربارهء مرگ دارد ؛ يعنى غير از جدايى روح از بدن . از معانى آن كفر است ؛ مثل آيهء
يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ
« 1 » ؛ يعنى مؤمن را از كافر ، و كافر را از مؤمن . اين تفسير امام صادق ( ع ) است كه شيخ صدوق در معانى الاخبار با سند آورده است . با نظر راغب ، كه براى مرگ معانيى متعدد قائل است ، نيز اختلافى ندارد ؛ مىگويد : مرگ بر حسب انواع حيات عبارت است از : 1 - در برابر نيروى بالندهء موجود در انسان و حيوان و نبات :
يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها
« 2 » ؛
أَحْيَيْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً
« 3 » . 2 - از بين رفتن نيروى حواس :
يا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هذا
« 4 » ؛
أَ إِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا
« 5 » . 3 - از بين رفتن قوّهء عاقله ، كه همان جهل است :
أَ وَ مَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ
« 6 » ؛
إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى
« 7 » . 4 - غم و اندوه تيره كنندهء زندگى :
وَ يَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَ ما هُوَ بِمَيِّتٍ
« 8 » . 5 - خواب ، گفته شد : خواب مرگ
هامش
( 1 ) - روم ( 30 ) آيهء 19 : زنده را از مرده بيرون مىآورد ، و مرده را از زنده .
( 2 ) - حديد ( 57 ) آيهء 17 : زمين را پس از مرگش زنده مىگرداند .
( 3 ) - ق ( 50 ) آيهء 11 : و با آن [ آب ] سرزمين مردهاى را زنده گردانيديم .
( 4 ) - مريم ( 19 ) آيهء 23 : اى كاش ، پيش از اين مرده بودم !
( 5 ) - همان ، آيهء 66 : آيا وقتى بميرم ، راستى زنده [ از قبر ] بيرون آورده مىشوم ؟
( 6 ) - انعام ( 6 ) آيهء 122 : آيا كسى كه مردهدل بود و زندهاش گردانيديم .
( 7 ) - نمل ( 27 ) آيهء 80 : البته تو مردگان را شنوا نمىگردانى .
( 8 ) - ابراهيم ( 14 ) آيهء 17 : مرگ از هر جانبى به سويش مىآيد ، ولى نمىميرد .